Прагляд зыходнага тэксту старонкі Урок 4


=== 📝 Упражнение ===
Попълнете изреченията с подходящия пълен определителен член (-ът, -ят).

Определителният член се използва, когато съществителното е подлог на изречението.
----

# Студент___ влиза в библиотеката.  (Студэнт уваходзіць у бібліятэку.)
# Водач___ говори спокойно.  (Кіраўнік гаворыць спакойна.)
# Турист___ снима.  (Турыст фатаграфуе.)
# Спортист___ тренира усилено.  (Спартсмен трэніруецца старанна.)
# Работник___ закъснява всеки ден.  (Працаўнік спазняецца кожны дзень.)
# Съдията обяви решението.  (Суддзя абвясціў рашэнне.)
# Приятелят ми се обади вчера.  (Мой сябра патэлефанаваў учора.)
# Книжар___ подреди рафтовете.  (Кнігавыдавец уладкаваў паліцы.)
# Певец___ излезе на сцената.  (Спявак выйшаў на сцэну.)
# Готвач___ приготви вечерята.  (Кулінар прыгатаваў вячэру.)
# Шофьор___ паркира колата.  (Вадзіцель паставіў машыну.)
# Строителят_ завърши проекта.  (Будаўнік скончыў праект.)
# Служителят затвори вратата.  (Служачы закрыў дзверы.)
# Пожарникар___ спаси котето.  (Пажарны выратаваў кацяня.)
# Читател___ върна книгата.  (Чытач вярнуў кнігу.)
# Гост___ си тръгна рано.  (Госць пайшоў рана.)
# Фотограф___ донесе албума.  (Фатограф прынёс альбом.)
# Художник___ нарисува портрета.  (Мастак намаляваў партрэт.)
# Рибарят разказва истории.  (Рыбак распавядае гісторыі.)
# Продавач___ поздрави клиента.  (Прадавец павітаўся з кліентам.)

----

== 📝 Практыкаванне 2: Устаўце правільную форму: -ът / -ят (поўны член) ці -а / -я (няпоўны член) ==
(Звяртайце ўвагу на ролю назоўніка: падмет або аб'ект / пасля прыназоўніка.)

# Говоря с доктора.  (Я размаўляю з доктарам.)
# Учителят обяснява урока.  (Настаўнік тлумачыць урок.)
# Чакам адвоката.  (Чакаю адваката.)
# Писателят живее в този град.  (Пісменнік жыве ў гэтым горадзе.)
# На масата има писмо от инженера.  (На стале ліст ад інжынера.)
# Инженерът проектира нова сграда.  (Інжынер праектуе новы будынак.)
# Искам да говоря със съседа.  (Хачу пагаварыць з суседам.)

в → във въпроса

# Съседът винаги поздравява.  (Сусед заўсёды вітаецца.)
# Професор___ е много строг.  (Прафесар вельмі строгі.)
# Гледам филм за преводача.  (Гляджу фільм пра перакладчыка.)
# Преводачът говори няколко езика.  (Перакладчык валодае некалькімі мовамі.)
# Задавам въпрос на директор___.  (Задаю пытанне дырэктару.)
# Музеят е близо до парка.  (Музей блізка да парку.)
# Посещавам музея с приятел.  (Наведваю музей з сябрам.)
# Ресторант___ предлага вкусна храна.  (Рэстаран прапануе смачную ежу.)
# Чакам пред ресторанта.  (Чакаю перад рэстаранам.)
# Обичам книгите на писателя.  (Люблю кнігі гэтага пісьменніка.)
# Писател___ често чете в библиотеката.  (Пісменнік часта чытае ў бібліятэцы.)
# Той говори с клиент___.  (Ён гаворыць з кліентам.)
# Клиент___ чака реда си.  (Кліент чакае сваёй чаргі.)

----

=== 📝 Практыкаванне. Раскрыйце дужкі і ўстаўце правільную членную форму (азначаны артыкль). Скарыстайцеся правіламі са старонкі. ===

# Ви́ждам едно́ (дърво́).  (Бачу адно дрэва.)
# Аз не знам та́зи (новина́).  (Я не ведаю гэтай навіны.)
# Живе́я на (у́лица) „Гогол“.  (Жыву на вуліцы „Гогаля“.)
# (Автобу́с) спи́ра на проспе́кт „Невски“.  (Аўтобус спыняецца на праспекце „Няўскага“.)
# Аз сли́зам от (автобу́с).  (Я выходжу з аўтобуса.)
# Той ме ча́ка пред (хоте́л).  (Ён чакае мяне каля гатэля.)
# (Хоте́л) е голя́м.  (Гатэль вялікі.)
# Върви́м из (парк) към це́нтъра на (град).  (Ідзём праз парк у цэнтр горада.)
# Не знам отго́вора на (въпрос).  (Не ведаю адказу на пытанне.)
# Слушам гла́са на (пе́вец).  (Слухаю голас спевака.)
# Говорим за (филм), който гледахме.  (Гаворым пра фільм, які мы глядзелі.)
# На (ма́са) има цветя́.  (На стале — кветкі.)
# Ста́вям книга́та върху (стол).  (Кладу кнігу на стол.)
# Те идва́т от (университе́т).  (Яны прыходзяць з універсітэта.)
# Имам въпроси към (професо́р).  (Маю пытанні да прафесара.)
# (Професо́р) отговаря спокойно.  (Прафесар адказвае спакойна.)
# Мина́вам покрай (теа́тър).  (Праходжу міма тэатра.)
# Позна́х (писа́тел), който живее тук.  (Пазнаў пісьменніка, які тут жыве.)
# Разговарям с (съсе́д) за (вре́ме).  (Размаўляю з суседам пра надвор’е.)
# (Гра́д) е много тих сутрин.  (Горад вельмі ціхі зранку.)

----

== Указальныя займеннікі ==
У беларускай мове гэта: гэта/гэтае, тое, гэты, той, гэтая, тая, гэтыя, тыя.

У баўгарскай мове ім адпавядаюць наступныя формы:

=== Указальныя займеннікі ===
{| class="wikitable"
|Баўгарская
|Беларуская
|Прыклад
|-
|това́
|гэта
|Това́ е маса (Гэта стол.)
|-
|това́
|гэтае
|Това́ дървò е голя̀мо. (Гэтае дрэва вялікае.)
|-
|онова́
|тое
|Онова́ палто́ е скъ́по (Тое паліто дарагое.)
|-
|то́зи
|гэты
|То́зи чове́к е продава́ч (Гэты чалавек — прадавец.)
|-
|о́нзи
|той
|О́нзи шофьо́р не е внима́телен (Той кіроўца неасцярожны.)
|-
|та́зи
|гэтая
|Та́зи жена́ е краси́ва (Гэтая жанчына прыгожая.)
|-
|она́зи
|тая
|Она́зи арти́стка е черноко́са (Тая артыстка цёмнавалосая.)
|-
|те́зи
|гэтыя
|Те́зи прия́тели не са и́стински (Гэтыя сябры не сапраўдныя.)
|-
|оне́зи
|тыя
|Оне́зи кни́ги са мно́го интере́сни (Тыя кнігі вельмі цікавыя.)
|}
----

== Упражнения ==

=== 📝 Практыкаванне 1 / Упражнение 1 ===
Устаўце слушныя ўказальныя займеннікі (гэты/той, гэтая/тая, гэта/тое, гэтыя/тыя) у назоўным склоне.

Звярніце ўвагу на род, лік і націск.

Впишете правилните показателни местоимения (този/онзи, тази/онази, това/оновa, тези/онези) в именителен падеж.

Обърнéте внимание на рода, числото и ударението.
----

=== 📝 Упражнение ===
Впишете подходящите показателни местоимения (този, тази, това, тези, онзи, онази, онова, онези). Обърнете внимание на рода и числото на съществителните имена.
----

# Тази жена е учителка.  (Гэтая жанчына — настаўніца.)
# Онази съседка е българка.  (Тая суседка — балгарка.)
# Този мъж е сервитьор.  (Гэты мужчына — афіцыянт.)
# Онзи мъж е немец.  (Той мужчына — немец.)
# Онова представление не е интересно.  (Тое прадстаўленне нецікавае.)
# Това палто е зимно.  (Гэтае паліто — зімовае.)
# Това е красиво момиче. (Гэта прыгожая дзяўчынка.)
# Тези хора са симпатични.  (Гэтыя людзі — сімпатычныя.)
# Онези песни са народни.  (Тыя песні — народныя.)
# Това момиче е весело.  (Гэта дзяўчынка — вясёлая.)
# Това е умно дете. (Гэта разумнае дзіця.)
# Това момче е скромно.  (Той хлопчык — сціплае.)
# Това куче е голямо.  (Гэтае шчаня — вялікае.)
# Това е нова книга. (Гэта новая кніга.)
# Това е студена вода. (Гэта халодная вада.)
# Онази котка е мързелива.  (Та котка — лянівая.)
# Този урок е труден.  (Гэты ўрок — цяжкі.)
# Онази задача е сложна.  (Тая задача — складаная.)
# Тази рокля е скъпа.  (Гэтая сукенка — дарагая.)
# Онази рокля е евтина.  (Та сукенка — танная.)
# Това е синьо яке. (Гэта сіняя куртка.)
# Този стол е здрав.  (Гэтае крэсла — моцнае.)
# Онази маса е кривa.  (Той стол — крывая.)
# Това момче е тихо.  (Гэты хлопчык — ціхі.)
# Онези жени са добри.  (Тыя жанчыны — добрыя.)
# Това кафе е горещо.  (Гэта кава — гарачая.)
# Това е малко коте. (Гэта маленькае кацяня.)
# Онзи чай е студен.  (Той чай — халодны.)
# Тези цветя са свежи.  (Гэтыя кветкі — свежыя.)
# Онези деца са умни.  (Тыя дзеці — разумныя.)
# Този език е труден.  (Гэта мова — цяжкая.)
# Тази книга е интересна.  (Гэтая кніга — цікавая.)
# Онзи вестник е стар.  (Той часопіс — стары.)
# Това е добро упражнение. (Гэта добрае практыкаванне.)
# Това слънце е жълто.  (Гэтае сонца — жоўтае.)
# Онази градина е зелена.  (Та агарод — зялёны.)
# Тези картини са красиви.  (Гэтыя карціны — прыгожыя.)

----Тэкст-дыялог: «В магазина за зимни дрехи» / «У краме зімовага адзення»

Вре́мето ве́че е студе́но, след две се́дмици е пъ́рви деке́мври и аз тря́бва да си ку́пя кожу́х.

(Надвор'е ўжо халоднае, праз два тыдні — першае снежня, і мне трэба купіць кажух.)

Аз вли́зам в магази́на и пи́там:

(Я заходжу ў краму і пытаюся:)

— Извиня́вайте, и́мате ли зи́мни дре́хи мо́ята мя́рка?

(Прабачце, ці ёсць у вас зімовае адзенне майго памеру?)

— Кой но́мер дре́хи но́сите?

(Які памер вы носіце?)

— 46 (чети́рийсет и ше́ст).

(Сорак шосты.)

— Заповя́дайте, те́зи я́кета са мно́го то́пли.

(Калі ласка, гэтыя курткі вельмі цёплыя.)

— Покаже́те ми, мо́ля, о́нзи кожу́х, не и́скам я́ке.

(Пакажыце мне, калі ласка, той кажух, я не хачу куртку.)

— Ама, то́зи кожу́х е 54 (петдесе́т и четвъ́рта) мя́рка. Съжаля́вам, но друг но́мер ня́ма.

(Але гэты кажух — 54-га памеру. Прабачце, іншага памеру няма.)

— А какви́ ко́жени па́лта и́мате?

(А якія скураныя паліто ў вас ёсць?)

— И́маме палта́ от о́вча ко́жа — че́рни, кафя́ви и бе́жови.

(У нас ёсць паліто з авечай скуры — чорныя, карычневыя і бэжавыя.)

— Добре́, дайте да ви́дя това́ бе́жово.

(Добра, дайце паглядзець гэта бэжавое.)

— Е́то, заповя́дайте. В́иждам, че ви стои́ мно́го ху́баво!

(Вось, калі ласка. Бачу, што вам вельмі ідзе!)

— Да и аз така́ ми́сля. Взи́мам го.

(Так, і я так думаю. Бяру яго.)

— Плате́те на ка́са и да го но́сите с удово́лствие.

(Аплаціце на касе і насіце з задавальненнем!)

— Благодаря́ ви мно́го! Прия́тен ден!

(Дзякуй вам вялікі! Прыемнага дня!)
----

== Жарт — Анекдот ==
В зоомагази́н продава́чът гово́ри на жена́та:

(У заамагазіне прадавец гаворыць жанчыне:)

— Внима́вайте с та́зи су́ха храна́! Ня́кой път предизв́иква за́пек при ха́мстерите.

(Будзьце асцярожныя з гэтым сухім кормам! Часам ён выклікае завалу ў хамячкоў.)

— Ама́, да ви ка́жа: аква́риумът с ха́мстъра стои́ на едно́ шка́фче, къде́то на́шият котара́к оби́ча да ска́ча. Така́ че ха́мстърът ни́кога не получа́ва за́пек!

(Але скажу вам: акварыум з хамячком стаіць на шафцы, на якую наш кот любіць скакаць. Таму ў нашага хамячка ніколі не бывае завалы!)

== 🗣 Зносіны і сваяцкія сувязі ==
Першыя словы, якія вы, хутчэй за ўсё, пачуеце ў Балгарыі, гэта:

Как сте? і Как си?

Слова „как“ (як?) зразумела і без перакладу.

Дзеяслоў-звязка „съм“ нам таксама ўжо вядомы (з урока №2), але на ўсякі выпадак паўторым спражэнне:
{| class="wikitable"
|Асоба
|Форма
|-
|Аз съм
|Я ёсць
|-
|Ти си
|Ты ёсць
|-
|Той / Тя / То е
|Ён / Яна / Яно ёсць
|-
|Ние сме
|Мы ёсць
|-
|Вие сте
|Вы ёсць
|-
|Те са
|Яны ёсць
|}
Такім чынам, пытанні Как сте? і Как си? перакладаюцца як:

Як Вы? Як ты? ці Як справы?
----

=== Што можна адказаць? ===
Калі вас пытаюць на хаду, проста з ветлівасці, адказвайце каротка:

* Добре́! – Добра!
* Ху́баво! – Цудоўна!
* Чу́дно! – Прэктасна!
* Ня́мам пробле́ми. – Няма праблем.
* Вси́чко е наре́д. – Усё ў парадку.

Калі ж гэта сябар ці блізкі чалавек, і вы хочаце падзяліцца настроем, можна сказаць:

* Го́ре-до́лу. – Так сабе, больш-менш. (літ. «уверх-уніз»)
* Ня́ма с какво́ да се похва́ля. – Няма чым пахваліцца.

А калі ўсё сапраўды добра:

* И́мам ху́бава ра́бота. – У мяне добрая праца.
* То́ку-що се оже́них / омъ́жих. – Толькі што жаніўся / выйшла замуж.
* Замина́вам за... – З’язджаю ў...

Пазней мы навучымся складаць больш складаныя адказы, але пакуль выкарыстоўвайце гэтыя гатовыя фразы.
----

== 🖐 Вітальныя і ветлівыя словы ==
Гэтыя словы патрэбныя на кожным кроку. У дужках — формы на «Вы».

* Здраве́й (Здраве́йте) – Прывітанне / Вітаю
* До́бър ден, Добро́ утро, До́бър ве́чер – Добры дзень, раніца, вечар
* Ле́ка нощ – Спакойнай ночы (літ. лёгкай)
* Дови́ждане – Да пабачэння
* Дочу́ване – Да слыху (па тэлефоне)
* Чао – Бывай / пакуль
* Сбо́гом! – Бывайце (калі надоўга, назаўсёды)
* До у́тре – Да заўтра
* До сре́ща – Да сустрэчы
* Мерси́ – Дзякуй
* Благодаря́ – Дзякую
* Извиня́вай(те), Извине́те, Проща́вай(те) – Прабач(це), прабачай(це)
* Мо́ля – Калі ласка
* Заповя́дайте – Калі ласка / праходзьце / бярыце
* Ако́ оби́чате – Калі ласка (у ветлівай просьбе)
* Добре́ дошли́! – Сардэчна запрашаем!
* Добре́ зава́рили! – (адказ на папярэдняе, літ. "добра, што мы вас засталі")
* Ко́лко стру́ва? – Колькі каштуе?

----

== 👪 Сваяцкія сувязі ==
Роднасныя назвы, якія трэба ведаць:
{| class="wikitable"
|Баўгарскі
|Беларуская
|-
|Ма́йка
|Маці
|-
|(мама, мами)
|Мама
|-
|Син
|Сын
|-
|(си́нче)
|Сыночак
|-
|Дъщеря́
|Дачка
|-
|(ще́рка)
|Дачушка
|-
|Баща́
|Бацька
|-
|(татко, тати)
|Тата
|-
|Внук, вну́чка
|Унук, унучка
|-
|(вну́че)
|Унучак
|-
|Ка́ка
|Старэйшая сястра
|-
|(ка́кичка)
|Сястрычка
|-
|Ба́тко
|Старэйшы брат
|-
|Ле́ля
|Цётка
|-
|Чи́чо
|Дзядзька
|-
|чи́чко
|Дзядзька (з мяча)
|-
|Пле́менница / ник
|Пляменніца / пляменнік
|-
|Дя́до
|Дзядуля
|-
|Ба́ба
|Бабуля
|-
|Братовчед(ка)
|Стрыечны брат / сястра
|-
|Съпру́г / Съпру́га
|Муж / Жонка
|-
|Тъ́ща / Зет
|Цешча / Зяць
|-
|Све́кър / Свекъ́рва
|Свёкар / Свякроў
|-
|Брат / Сестра
|Брат / Сястра
|-
|Дечурли́га
|дзяцішкі
|-
|Дете́ / Деца́
|Дзіця / Дзеці
|-
|Зъ́лва [зылва]
|Залатая — сястра мужа
|-
|Годени́ца / Годени́к
|Нявеста / Жаніх
|-
|Ѓадже
|Хлопец / Дзяўчына (у адносінах)
|}
📌 Прыклад:

Как са ва́шите дечурли́га?

(Як вашыя дзеткі?)

Добре́ са, благодаря́.

(Усё добра, дзякуй.)

Текст-диалог „Юбиле́й“

— А́ло, Хри́си, ти ли си? Ма́ма в къ́щи ли е?

(Алё, Хрысі, гэта ты? Мама дома?)

— Здраве́й, Го́шо! Ма́ма е в магази́на, а ти какво́ и́скаш?

(Прывітанне, Гоша! Мама ў краме, а ты што хочаш?)

— Тя вче́ра ми ка́за, че ще и́маме го́сти от се́ло. Ти зна́еш ли не́що за това́?

(Яна ўчора сказала мне, што ў нас будуць госці з вёскі. Ты нешта пра гэта ведаеш?)

— Да, ще до́йдат ле́ля Вене́та, чи́чо То́дор, ба́ба Цвета́на и дя́до Пла́мен.

(Так, прыедуць цётка Венета, дзядзька Тодар, бабуля Цветана і дзед Пламен.)

— Е́ха! И защо́?

(Ого! А чаму?)

— Днес ба́ба и дя́до и́мат юбиле́й, живе́ят за́едно ве́че 50 (петдесе́т) годи́ни!

(Сёння ў бабулі і дзядулі юбіле́й, яны жывуць разам ужо 50 гадоў!)

— Ааа... а защо́ и́скат да го празну́ват тук, а не на се́ло?

(Ааа... а чаму яны хочуць святкаваць тут, а не ў вёсцы?)

— Ти помни́ш ли, че ма́ма и́ма еди́н позна́т, упра́вител на рестора́нта? Той ни пока́ни вси́чки и да́ва голя́мо намале́ние.

(Ты памятаеш, што мама мае знаёмага, кіраўніка рэстарана? Ён нас усіх запрасіў і дае вялікую зніжку.)

— Да, разбра́х. И кой ще до́йде о́ще?

(Так, зразумеў. А хто яшчэ прыйдзе?)

— Ця́лото ни семе́йство: ма́ма, та́тко, аз, съпру́гът ми, на́шите деца́, ти с годени́цата и о́ще 30 (три́йсет) бли́зки и дале́чни родни́ни. Така́ че, ще ви ча́каме днес в 6 (шест) часа́ в рестора́нт «Гла́рус».

(Уся наша сям’я: мама, тата, я, мой муж, нашы дзеці, ты з нявестай і яшчэ 30 блізкіх і далёкіх сваякоў. Так што чакаем вас сёння а 6-й гадзіне ў рэстаране «Гларус».)

— А пода́рък?

(А падарунак?)

— Пода́ръкт е пари́чки, ще ги събере́м вси́чки за́едно и подари́м на ба́бичка, не́ка да напра́ви ремо́нт на къ́щата, защо́то тя е мно́го ста́ра.

(Падарунак — гэта грошы, мы ўсе іх разам збяром і падорым бабулі, хай зробіць рамонт у хаце, бо яна вельмі старая.)

— Ама́, да. Това́ е пра́вилно! Добре́, до ве́чера!

(Ага, так. Гэта правільна! Добра, да сустрэчы ўвечары!)
----Ко́тешки виц (Кацячы анекдот)

Ба́бичката с ло́шо зре́ние така́ оби́чала ко́тки, че три де́на да́вала мля́ко на една́ зи́мна ста́ра ша́пка, коя́то я наме́рила пред вхо́да.

(Бабулька з кепскім зрокам так любіла катоў, што тры дні паіла малаком старую зімовую шапку, якую знайшла перад уваходам.)

📅 Дні тыдня, месяцы, абазначэнні часу

Дні тыдня па-балгарску амаль супадаюць з беларускімі назвамі, таму трэба толькі запомніць асаблівасці вымаўлення:

* Понеде́лник
* Вто́рник
* Сря́да
* Четвъ́ртък
* Пе́тък
* Съ́бота
* Неде́ля

А ўсё ра́зам да́юць се́дмица (тыдзень).

🔍 Звярніце ўвагу: слова „неде́ля“ па значэнні звязана з ідэяй "не рабіць" (адпачываць, ляжаць, расслабляцца).

Цікава, што ў баўгарскай мове (як і раней у стараславянскай, з якой паходзяць і баўгарская, і беларуская) гэта слова абазначае толькі адзін дзень — нядзелю.

А ў беларускай мове? Таксама: нядзеля — толькі апошні дзень, а тыдзень — усе сем дзён. Так што адрозненне ёсць, але логіка супадае. А выснова такая: як бы ні называўся дзень, ён усё роўна частка тыдня — нават калі ты сёння нічога не робіш 😄
----📆 Ме́сеци (месяцы)

* Януа́ри
* Февруа́ри
* Март
* Апри́л
* Май
* Ю́ни
* Ю́ли
* А́вгуст
* Септе́мври
* Окто́мври
* Ноéмври
* Деке́мври

📌 Заўважце: амаль усе халодныя месяцы маюць у сабе "р", а цёплыя — "мякчэйшыя", быццам па гуку яны таксама пацяплелі.
----🕒 Прыслоўі часу (наре́чия на вре́ме)

* Днес – сёння
* Сега́ – цяпер
* У́тре – заўтра
* Дру́гиден (вдру́гиден) – паслязаўтра
* Вче́ра – учора
* Завче́ра – пазаўчора
* Ден – дзень
* Су́трин – раніца
* Ве́чер – вечар
* Нощ [ношт] – ноч
* Сно́щи [сно́шти] – учора ўвечары
* Вечерта́ – сёння ўвечары
* Пла́дне – поўдзень
* Полуно́щ – поўнач
* То́ку що [то́ку што] – толькі што
* Преди́ 5 (пе́т) мину́ти – пяць хвілін таму
* След 5 мину́ти – праз пяць хвілін

----📘 Членныя формы ў баўгарскай мове

У баўгарскай мове існуе граматычная з’ява, якой няма ў беларускай: членная форма назоўнікаў — іншымі словамі, постпазіцыйны артыкль, падобна да азначальнага/неазначальнага артыкля ў заходнееўрапейскіх мовах.

Гэта складаная тэма, але вось просты прыклад:

* Ве́чер – вечар
* Вечерта́ – (гэтым) вечарам / сёння ўвечары   прыклад: Вечерта́ съм пока́нен на го́сти. – Сёння ўвечары мяне запрасілі ў госці.
* Су́трин – раніца
* Сутринта́ – зранку, з самай раніцы   прыклад: Оби́кновено сутринта́ аз заку́свам с пъ́ржени яйца́. – Звычайна раніцай я снедаю яечняй.

----⏳ Іншыя прыслоўі часу:

* Ве́че – ужо
* Ра́но – рана
* Къ́сно – позна
* Ско́ро – хутка
* Отско́ро – нядаўна
* Отда́вна – даўно
* Поня́кога – часам
* Ведна́га – адразу
* Ни́кога – ніколі
* Досега́ – дагэтуль
* Ви́наги – заўсёды
* Пак – яшчэ раз, ізноў
* Отно́во – зноўку
* Изведнъ́ж – раптам
* Веднъ́ж – аднойчы
* О́ще веднъ́ж – яшчэ раз
* След – пасля
* След това́ – пасля гэтага
* След вре́ме – праз пэўны час
* По́сле – потым
* Отнача́ло – спачатку
* И това́ е – і ўсё! (напрыклад, у канцы ліста: „І гэта ўсё, бывай!“)

== Дзеясловы першага спражэння ==
Часта пытаюцца: як запомніць, якія дзеясловы належаць да першага спражэння, і як не блытаць іх з іншымі?

На першым этапе можна запомніць простае правіла:

да першага спражэння адносяцца ўсе дзеясловы, у якіх у першай асобе адзіночнага ліку няма канчатка “м”.

=== Табліца канчаткаў дзеясловаў першага спражэння: ===
{| class="wikitable"
|Асоба
|Адзіночны лік
|Множны лік
|-
|1
|я — -а, -я
|мы — -ем
|-
|2
|ты — -еш
|вы — -те
|-
|3
|ён/яна/яно — -е
|яны — -ат, -ят
|}

=== На пачатку варта запомніць найбольш ужывальныя дзеясловы першага спражэння: ===

* чета́ — чытаць
* р́ежа — рэзаць
* пека́ — пячы
* къ́пя се — мыцца, купацца
* пи́я — піць
* пе́я — спяваць
* живе́я — жыць
* зна́я — ведаць, знаць
* пи́ша — пісаць
* мета́ — падмятаць
* ми́я — мыць
* гре́я — граць, саграваць
* плета́ — вязаць (на прутках)
* пéра — праць (бялізну)
* ши́я — шыць
* мо́га — могу, умею
* пла́ча — плакаць
* ха́пя — кусаць

📝 Упражнение. Попълнете правилната форма на глаголите в сегашно време.

# Аз ___________ нов роман на български. (чета́)
# Баба ___________ хляб в кухнята. (пека́)
# Всяка сутрин аз ___________ със сапун и вода. (къ́пя се)
# Ти ___________ бързо, не мога да разбера думите. (пи́ша)
# Ние ___________ студена вода от реката. (пи́я)
# Те ___________ весела песен. (пе́я)
# Вие ___________ в голям апартамент ли? (живе́я)
# Аз не ___________ този човек. (зна́я)
# Майка ___________ пода всеки ден. (мета́)
# Децата ___________ чиниите след вечеря. (ми́я)
# Котката ___________ на слънце до прозореца. (гре́я се)
# Баба и аз ___________ зимни шалове. (плета́)
# В неделя тя ___________ дрехи с ръце. (пер́а)
# Бабата ___________ нова рокля за внучката. (ши́я)
# Аз ___________ да карам кола добре. (мо́га)
# Детето ___________ тихо в ъгъла. (пла́ча)
# Кучето ___________ непознатия мъж. (ха́пя)
# Той ___________ ябълка с нож. (р́ежа)
# Ти ___________ всяка вечер преди лягане? (къ́пя се)
# Вие ___________ ли песни, когато работите? (пе́я)

== Асаблівыя дзеясловы першага спражэння: ям і дам ==
Ёсць два дзеясловы, якія выглядаюць як быццам бы адносяцца да трэцяга спражэння (бо маюць канчатак -м у першай асобе адзіночнага ліку), але насамрэч належаць да першага спражэння. Іх трэба проста завучыць як «двойчы два», бо без іх не абысціся.
----

=== ям — есці (ужываць ежу) ===

==== Адзіночны лік ====

* Аз ям (я ем)
* Ти яде́ш (ты есьціш)
* Той / Тя яде́ (ён / яна есць)

==== Множны лік ====

* Ни́е яде́м (мы ямо)
* Ви́е яде́те (вы ясьце)
* Те яда́т (яны ядуць)

----

=== дам — даць ===

==== Адзіночны лік ====

* Аз дам (я дам)
* Ти даде́ш (ты даш)
* Той / Тя даде́ (ён / яна дасць)

==== Множны лік ====

* Ни́е даде́м (мы дамо)
* Ви́е даде́те (вы дасце)
* Те дада́т (яны дадуць)

----

== Формы дзеясловаў: сцвярджальная, пытальная, адмоўная ==

=== ✅ Сцвярджальная форма (прыклад з дзеясловам чета́ — чытаць) ===

* Аз чета́ — я чытаю
* Ти чете́ш
* Той / Тя чете́
* Ни́е чете́м
* Ви́е чете́те
* Те чета́т

----

=== ❓ Пытальная форма ===

* Аз чета́ ли? — Я чытаю?
* Ти чете́ш ли?
* Той / Тя чете́ ли?
* Ни́е чете́м ли?
* Ви́е чете́те ли?
* Те чета́т ли?

----

=== ❌ Адмоўная форма ===

* Аз не чета́ — Я не чытаю
* Ти не чете́ш
* Той / Тя не чете́
* Ни́е не чете́м
* Ви́е не чете́те
* Те не чета́т

----🔍 Заўвага: Існуе яшчэ пытальна-адмоўная форма, але яна сустракаецца рэдка. Толькі адзін прыклад для агульнага развіцця:

Ви́е не чете́те ли? — Вы што, не чытаеце?

📝 Упражнение. Попълнете правилната форма на глагола в сегашно време.

# Аз ___________ само плодове за закуска.  (Я ем толькі садавіну на сняданак.) (ям)
# Ти ___________ ли месо?  (Ты есьціш мяса?) (ям)
# Баща ми ___________ супата с лъжица.  (Мой тата есць суп лыжкай.) (ям)
# Ние ___________ обяд в училище.  (Мы ямо абед у школе.) (ям)
# Вие ___________ ли риба по време на пост?  (Вы ясьце рыбу падчас посту?) (ям)
# Децата ___________ бързо и шумно.  (Дзеці ядуць хутка і шумна.) (ям)
# Аз ___________ книга на Мария.  (Я даю кнігу Марыі.) (дам)
# Ти ___________ ли ми малко време?  (Ты дасі мне трохі часу?) (дам)
# Той не ___________ истината никога.  (Ён ніколі не дае праўду.) (дам)
# Учителката ___________ съвети на учениците.  (Настаўніца дае парады вучням.) (дам)
# Ние ___________ всичко, което можем.  (Мы даем усё, што можам.) (дам)
# Вие ___________ подаръци на колегите си?  (Вы даяце падарункі сваім калегам?) (дам)
# Те ___________ много любов на децата си.  (Яны даюць шмат любові сваім дзецям.) (дам)
# Аз не ___________ храна след 20:00.  (Я не ем ежу пасля 20:00.) (ям)
# Ти ___________ шоколад, когато си тъжен?  (Ты есьціш шакалад, калі табе сумна?) (ям)
# Тя ___________ само салати.  (Яна ясць толькі салаты.) (ям)
# Те ___________ шанс на всеки нов кандидат.  (Яны даюць шанец кожнаму новаму кандыдату.) (дам)

=== 📝 Віктарына: Абяры правільны адказ (узровень А1) ===

# Как си? (Як ты?)  A) Добре съм. (У мяне ўсё добра.)   B) Обичам те. (Я кахаю цябе.)  C) Къде отиваш? (Куды ты ідзеш?)

# Как се казваш? (Як цябе клічуць?)  A) На училище. (У школу.)  B) Казвам се Анна. (Мяне клічуць Ганна.)   C) Добро утро. (Добрай раніцы.)

# Къде живееш? (Дзе ты жывеш?)  A) Живея в София. (Я жыву ў Сафіі.)   B) Ям супа. (Я ем суп.)  C) Добър ден. (Добры дзень.)

# Какво обичаш да ядеш? (Што ты любіш есці?)  A) Обичам ябълки. (Люблю яблыкі.)   B) Искам да пия. (Хачу піць.)  C) Не говоря френски. (Не размаўляю па-французску.)

# Колко струва това? (Колькі гэта каштуе?)  A) Много е вкусно. (Вельмі смачна.)  B) Пет лева. (Пяць леваў.)   C) Аз пея. (Я спяваю.)

# Коя е днес? (Які сёння дзень?)  A) Сутрин. (Раніца.)  B) Сряда. (Серада.)   C) Дъжд. (Дождж.)

# Колко е часът? (Колькі часу?)  A) Четири и половина. (Палова на пятае.)   B) Добре. (Добра.)  C) Много. (Шмат / Вельмі.)

# Това твоето ли е? (Гэта тваё?)  A) Не, нейното е. (Не, гэта яе.)  B) Може би. (Можа быць.)  C) Аз знам. (Я ведаю.)

# Какво работиш? (Кім ты працуеш?)  A) Работя като учител. (Працую настаўнікам.)   B) Добро утро. (Добрай раніцы.)  C) Имам кола. (Маю машыну.)

# Как се казва това на български? (Як гэта называецца па-баўгарску?)  A) Стол. (Стол.)   B) Сладолед. (Марозіва.)  C) Довиждане. (Да пабачэння.)

# Кога ставаш сутрин? (Калі ты прачынаешся раніцай?)  A) В седем часа. (А сёмай гадзіне.)   B) Много хубаво. (Вельмі прыгожа.)  C) Всеки ден. (Кожны дзень.)

# Имаш ли брат или сестра? (Ці маеш брата ці сястру?)  A) Имам един брат. (Маю аднаго брата.)   B) На работа съм. (Я на працы.)  C) Аз уча. (Я вучуся.)

# Обичаш ли музика? (Ты любіш музыку?)  A) Да, много. (Так, вельмі.)   B) Утре. (Заўтра.)  C) Голяма. (Вялікая.)

# Какво правиш сега? (Што ты цяпер робіш?)  A) Гледам телевизия. (Гляджу тэлевізар.)   B) Месо и ориз. (Мяса і рыс.)  C) На училище. (У школу.)

# Къде отиваш? (Куды ты ідзеш?)  A) Отивам в магазина. (Іду ў краму.)   B) Пия кафе. (П’ю каву.)  C) Мога да танцувам. (Магу танчыць.)

# Искаш ли чай? (Хочаш гарбаты?)  A) Да, благодаря. (Так, дзякуй.)   B) Не говоря руски. (Не размаўляю па-расейску.)  C) Четири часа. (Чатыры гадзіны.)

# Какво учиш? (Што ты вучыш?)  A) Уча английски. (Вучу англійскую мову.)   B) Студент съм. (Я студэнт.)  C) Слушам музика. (Слухаю музыку.)

# Как се чувстваш? (Як ты сябе адчуваеш?)  A) Добре, благодаря. (Добра, дзякуй.)   B) На път съм. (Я ў дарозе.)  C) Сега. (Зараз.)

# Къде е банята? (Дзе ванная?)  A) Там, вляво. (Там, налева.)   B) Студено е. (Халодна.)  C) Вечеря. (Вячэра.)

# Какъв ден е утре? (Які дзень заўтра?)  A) Четвъртък. (Чацвер.)   B) Сутрин. (Раніца.)  C) Час. (Гадзіна.)

# Как си днес? (Як ты сёння маешся?)  A) Добре съм, благодаря. (У мяне ўсё добра, дзякуй.)   B) Аз съм в училище. (Я ў школе.)  C) Утре. (Заўтра.)

# Как сте тази сутрин? (Як вы сябе адчуваеце гэтым ранкам?)  A) Малко уморен съм. (Я трохі стомлены.)   B) В хола. (У гасцінай.)  C) В осем часа. (А восьмай гадзіне.)

# Какво прави днес? (Што ты сёння рабіў?)  A) Работих в офиса. (Я працаваў у офісе.)  B) Добро утро. (Добрай раніцы.)  C) Може би. (Можа быць.)

# Как си след обяд? (Як ты сябе адчуваеш пасля абеду?)  A) Чувствам се по-добре. (Адчуваю сябе лепш.)   B) Пия вода. (П’ю ваду.)  C) На училище. (У школу.)

# Какво направи сутринта? (Што ты рабіў раніцай?)  A) Измих си зъбите. (Я пачысціў зубы.)   B) Петък. (Пятніца.)  C) Пеша. (Пеша.)

# Къде беше тази сутрин? (Дзе ты быў гэтым ранкам?)  A) Бях в магазина. (Я быў у краме.)   B) Аз имам сестра. (Я маю сястру.)  C) Какво е това? (Што гэта?)

# Какво прави днес преди обяд? (Што ты сёння рабіў да абеду?)  A) Учих български. (Я вучыў баўгарскую.)   B) Добър ден. (Добры дзень.)  C) Обичам кафе. (Люблю каву.)

# Как се чувстваш сега? (Як ты сябе адчуваеш зараз?)  A) Чувствам се прекрасно! (Адчуваю сябе цудоўна!)   B) Към морето. (Да мора.)  C) Топло е. (Цёпла.)

# Какво яде днес? (Што ты еў сёння?)  A) Ядох супа и хляб. (Я еў суп і хлеб.)   B) Искам да чета. (Хачу чытаць.)  C) В кухнята. (На кухні.)

# Къде отиде следобед? (Куды ты пайшоў пасля абеду?)  A) Отидох в парка. (Пайшоў у парк.)   B) Моята котка. (Мая котка.)  C) Малко е. *(Мала.)

[[Катэгорыя:Български език]]