Беларуская міфалогія

Практыкаванне. Перакладзіце словы ў дужках на беларускую мову.

🏛 Таямніцы беларускае міфалогіі

Беларуская міфалогія — гэта (сокровищница) старажытных (представлений) нашых продкаў пра свет. Яна ўключае балцкія і славянскія (языческие) традыцыі, а таксама народныя (поверья), якія сяляне (передавали) з пакалення на пакаленне.

У вёсках да (сегодняшнего дня) можна сустрэць гісторыі пра хатніка, які (охраняет) дом, або пра вадзяніка, што жыве ў рэках і азёрах. Людзі верылі ў лесуна і пушчавіка, якія (управляли) лесам, і ў мараў — злых істот, што (душили) людзей у сне. Асобнае месца займалі легенды пра Бога і Чорта, дзе хрысціянскія вобразы (смешивались) з паганскімі гісторыямі.

(Источниками знаний) пра беларускую міфалогію з’яўляюцца (летописи), (заговоры), народныя песні і казкі. (Особенно много сведений) запісалі этнографы ў XIX–XX стагоддзях. Вялікую ролю маюць таксама археалагічныя (находки) — паганскія стоды, зачуры, (предметы с солнечными знаками). У народнай архітэктуры і вышыўцы можна (увидеть изображения) Сусветнага Дрэва, сонца, змяі ці вады.

(Среди) багоў асабліва (почитали) Вялеса — бога (скота), багацця і (загробного мира). Яго функцыі пазней перайшлі да святых Міколы і Юр’я. Не менш важным быў Пярун — бог грому і (молний), (борец) з цмокам. Яго культ пераняў святы Ілля. (Упоминаются) таксама багіня Мокаш, (покровительница) жаночых (ремёсел), і (таинственная) Доля, што (определяла) лёс чалавека.

У народных песнях і (преданиях) Сонца часта (описывается) як жанчына, Месяц — як яе муж, а зоркі — як іх дзеці. (Встречаются) і вобразы трох (девиц), якія (ткут) чалавечае жыццё. Гэтыя матывы (похожи) да грэчаскіх мойраў і скандынаўскіх норнаў.

Беларусы верылі, што зямля стаіць на (громадной) рыбе ці кітах, а ў цэнтры свету (возвышается волшебная гора) з Сусветным Дрэвам. З яго (ветвей) цякуць (живительные) рэкі, а на (вершине) жывуць багі ці духі. У казках героі (пытаются отыскать) на гэтай гары жывую ваду, што можа (оживить мёртвого).

Асаблівае месца займае Вырай — цудоўная краіна, дзе заўсёды лета. Туды (улетают) птушкі і душы (умерших). (Благодаря) міфам узніклі і (многочисленные) традыцыі: святкаванне Купалля, вера ў папараць-кветку, абрады (в честь урожая).

Беларуская міфалогія (показывает) свет, дзе прырода жывая, (наполнена) духамі і (различными знаками). Яна з’яўляецца (ключом) да разумення культуры і (мышления) нашых продкаў.

---

📝 Практыкаванне 1. Адкажыце на пытанні

1. Як беларуская міфалогія тлумачыць паходжанне свету?
2. Якія традыцыі ўваходзяць у беларускую міфалогію — толькі славянскія ці яшчэ і балцкія?
3. Якія істоты ахоўвалі дом і лес у народных уяўленнях?
4. Чым займаліся мары паводле павер’яў?
5. У якіх крыніцах захаваліся веды пра беларускую міфалогію?
6. Хто асабліва актыўна запісваў звесткі ў XIX–XX стагоддзях?
7. Якія археалагічныя знаходкі сведчаць пра паганскія вераванні?
8. Хто быў богам жывёлы, багацця і замагільнага свету?
9. Як у паданнях апісваліся Сонца, Месяц і зоркі?
10. Што такое Вырай у беларускай міфалогіі?

---

📝 Практыкаванне 2. Праўда ці хлусня?

1. Беларуская міфалогія ўключае балцкія і славянскія традыцыі.
2. Хатнік у народных павер’ях ахоўваў дом.
3. Лясун і пушчавік былі гаспадарамі лесу.
4. Мары ўяўляліся злымі істотамі, што душаць людзей у сне.
5. Асноўнымі крыніцамі ведаў былі толькі археалагічныя знаходкі.
6. У вышыўцы і архітэктуры сустракаліся выявы Сусветнага Дрэва і сонца.
7. Пярун лічыўся богам грому і маланак, а таксама змагальнікам з цмокам.
8. Мокаш была багіняй, якая апекавала жаночыя рамёствы.
9. Паводле павер’яў, зямля стаіць на вялізнай рыбе ці кітах.
10. У песнях Сонца апісвалася як жанчына, а Месяц — як яе муж.

🧾 Віктарына «Беларуская міфалогія»

1. Хто быў богам жывёлы і багацця? а) Пярун б) Вялес в) Мокаш
2. Які бог кіраваў громам і маланкамі? а) Пярун б) Вялес в) Доля
3. Якая багіня была звязана з жаночымі рамёствамі і ткацтвам? а) Мокаш б) Доля в) Зара-Зараніца
4. Якая істота вызначала чалавечы лёс? а) Доля б) Вужалкі в) Гаёўкі
5. Як у народных песнях апісвалася Сонца? а) Як мужчына б) Як жанчына в) Як дзіця
6. Хто лічыўся мужам Сонца? а) Зара-Зараніца б) Месяц в) Вялес
7. Каго называлі дзецьмі Сонца і Месяца? а) Зоркі б) Вужалкі в) Русалкі
8. Які дух лесу кіраваў ваўкамі? а) Лясун б) Балотнік в) Пуннік
9. Хто быў больш злосны за Лясуна? а) Пушчавік б) Гаёўкі в) Хут
10. Які дух выглядаў як чалавек з целам мядзведзя? а) Гаёвы Дзед б) Вадзянік в) Аржавень
11. Якія дзяўчыны з’яўляліся добрымі істотамі і ўзімку пакрываліся поўсцю? а) Гаёўкі б) Азярніцы в) Начніцы
12. Каго называлі дочкамі Вужынага Караля? а) Гаёўкі б) Вужалкі в) Зазоўкі
13. Які дух балота быў тоўсты і без вачэй? а) Балотнік б) Багнік в) Аржавень
14. Які дух балота баяўся асушэння тарфянікаў? а) Балотнік б) Багнік в) Аржавень
15. Хто жыў у лазе і дапамагаў чалавеку выбрацца з багны? а) Лазавік б) Хут в) Раёк
16. Хто быў уладаром рэк і азёр? а) Вадзянік б) Цмок в) Хлеўнік
17. Якія водныя істоты выглядалі як прыгожыя дзяўчыны і маглі тапіць людзей? а) Русалкі б) Начніцы в) Хапуны
18. Хто быў галоўным ахоўнікам дома? а) Пуннік б) Хатнік в) Ёўнік
19. Які дух даглядаў жывёлу ў хляве? а) Хлеўнік б) Раёк в) Зазоўка
20. Хто жыў у пуні і быў падобны на бярэмак сена? а) Пуннік б) Хут в) Вялес
21. Які вясёлы дух прыносіў грошы, калі яго кармілі? а) Хут б) Ёўнік в) Баламуцень
22. Якая жанчына ў белым адзенні прадказвала смерць? а) Белая Баба б) Чорная Баба в) Зазоўка
23. Хто душыў людзей у сне? а) Мара б) Начніцы в) Зюзя
24. Якая істота прымушала людзей піць больш, чым трэба? а) Апівень б) Хіхітун в) Паморак
25. Якая пачвара патрабавала даніну і часта з’ядала дзяўчын? а) Вадзянік б) Цмок в) Асілак

🏛 Практыкаванне 1. У кожным сказе ад дзеяслова ў дужках утварыце дзеепрыслоўе закончанага або незакончанага трывання, звяртаючы ўвагу на трыванне дзеяслова.

1. (Верыць) у хатніка, людзі пакідалі яму кавалак хлеба.
2. Вёскі, (захоўваць) старажытныя абрады, перадавалі веды з пакалення ў пакаленне.
3. (Змагацца) са цмокам, Пярун кіраваў громам і маланкамі.
4. Вялес, (апекаваць) жывёлу і багацце, лічыўся адным з галоўных багоў.
5. (Прадказваць) будучыню, Белая Баба пужала людзей уначы.
6. Лясун, (сустрэць) чалавека ў пушчы, мог яго збіць з дарогі.
7. (З’яўляцца) ў песнях і паданнях, Доля вызначала лёс чалавека.
8. Русалкі, (танцаваць) каля вады, маглі завабіць хлопцаў і патапіць іх.
9. (Жыць) у пуні, Пуннік нагадваў бярэмак сена.
10. Вужалкі, (быць) дочкамі Вужынага Караля, маглі ператварацца ў прыгожых дзяўчат.
11. (Узнікаць) падчас сну, мара душыла чалавека і выклікала страх.
12. Гаёўкі, (ператварацца) з дзяўчат у пушчаных істот, апраналіся ў поўсць узімку.
13. (Прыходзіць) у дом, хатнік мог дапамагчы ці насаліць, у залежнасці ад стаўлення людзей.
14. Пушчавік, (адрознівацца) ад лясуна, быў больш злосны і небяспечны.
15. (Жыць) у балотах, Аржавень заўсёды быў мокры і пакрыты іржой.

---

🗣️ Практыкаванне. Дзеясловы спосабу маўлення

📌 Памятка:

• гаварыць – як? (ціха, выразна)
• казаць – што? (праўду, казку)
• размаўляць – з кім? (з духам, з чалавекам)
• распавядаць/расказваць – што? (легенду, гісторыю)

---

1. Старажытныя людзі любілі ________ пра духаў лесу і вады.
2. Вёскамі хадзілі старыя, якія ўмелі ________ казкі пра цмокаў.
3. На Купалле дзяўчаты збіраліся разам і пачыналі ________ пра папараць-кветку.
4. Бабулі часта сядзелі каля печы і пачыналі ________ дзецям паданні пра Вялеса.
5. У песнях людзі маглі ________ пра Сонца і Месяц, як пра жывых істот.
6. Лясун мог ціхутка________ у гушчары, каб спалохаць чалавека.
7. Вандроўнік пачаў ________ пра тое, як ён бачыў русалак.
8. Дзед умеў хораша ________, таму яго заўсёды слухалі з цікавасцю.
9. Дзеці на двары весела крычалі і пачалі ________ пра тое, што ўбачылі ў лесе.
10. У казцы герой пачаў ________ з Доляй пра свой лёс.
11. На свяце Купалля юнак пачаў ________ пра каханне да дзяўчыны.
12. Гаспадар хацеў ________ хатніку, каб дамовіцца пра спакой у доме.
13. Жанчына пачала ________ суседкам гісторыю пра сустрэчу з Белай Бабай.
14. У песнях сяляне маглі доўга ________ пра жыццё ў полі і лесе.
15. Экскурсавод пачаў ________ школьнікам пра міфалагічныя выявы ў вышыўцы.
16. Даследчыкі любяць ________ з мясцовымі жыхарамі пра старажытныя павер’і.
17. Сусед пачаў ________ пра тое, як чуў дзіўныя гукі ўначы.
18. На кірмашы людзі маглі доўга ________ адно з адным пра кошты і навіны.
19. Баязлівы хлопчык пачаў ціха ________ пра тое, што бачыў у балотах.
20. У песьнях жанчыны пачыналі хораша ________ пра Мокаш і яе сілу.
21. Вандроўцы спыніліся і пачалі ________ пра дарогу ў пушчы.
22. Старажытныя летапісы пачалі ________ пра пакланенне Пяруну і Вялесу.
23. Гаспадыня хацела ________ хатніку словы падзякі за дапамогу.
24. Дзеці сядзелі каля агню і пачалі з цікавасцю ________ легенды пра русалак.
25. Каля азёраў людзі маглі доўга ________ пра небяспечныя сустрэчы з вадзяніком.

Практыкаванне на паўтарэнне лексікі: https://wordwall.net/resource/96415042

Практыкаванне. Суаднясіце назвы міфалагічных персанажаў з апісаннямі.

🐉 Цмок 🌲 Лясун 🐂 Вялес 👻 Балотнік 🧵 Мокаш

⚡ Пярун 🧚 Доля (тры Долі) 🌊 Вадзянік 💀 Белая Баба 🌍 Маці-Зямля

Персанаж	Апісанне
	Гэты хтанічны бог у славянскай традыцыі лічыўся апекуном палявання, жывёлагадоўлі і багацця. Яго культ быў звязаны з камянямі, падземным і вадзяным светам, уяўленнямі пра смерць. У паданнях ён гіне ад маланкі, а хрысціянства перадала яго рысы святым.
	Вобраз, які ўвасабляе зямлю і ўрадлівасць. У фальклоры выступае як адна з галоўных ахоўніц жыцця.
	Уладар рэк і азёр. Выглядаў як стары дзед з доўгай барадой, ці як гарбаты дзед з нагамі каровы і хвастом.
	Увасабленне смерці. Паказвалася як маладая жанчына ў белым адзенні, якая адкідвае вэлюм і паказвае змярцвелы твар, прадказваючы хуткую смерць.
	Старац з блядым тварам, гаспадар лесу. Кіруе ваўкамі, нібы пастух. У народных апісаннях мае завостраную галаву, часам адно вока.
	Багіня, звязаная з ткацтвам, жаночымі рамёствамі і ўраджаем. Пасля хрысціянізацыі яе функцыі пераняла святая Параскева Пятніца. Некаторыя даследчыкі лічылі яе жонкай Перуна.
	Бог маланак і грому, ахоўнік князя і дружыны. У народзе верылі, што ён ездзіць на калясніцы і кідае стрэлы-маланкі ў чарцей. Як і іншыя індаеўрапейскія грамабоі, выступае змагаром са змеем.
	Жаночыя персанажы-трыяды, якія ў замовах выступаюць як «тры дзяўчыны». Ім прыпісвалі функцыі вызначэння лёсу і лекавання ад хвароб. Параўноўваюцца з грэчаскімі мойрамі і скандынаўскімі норнамі.
	Вялізны змей, часта шматгаловы. У баладах людзі плацяць яму даніну, а ў казках героі перамагаюць яго, адсякаючы галовы. Часам апісваецца як маленькая змяя, што п’е малако ў кароў.
	Тоўсты, брудны дух без вачэй. Заваблівае людзей у балота і не баіцца маланак.

Віктарына на тэму “Персанажы беларускае міфалогіі”: https://wordwall.net/resource/96415971