Беларуская міфалогія
Практыкаванне. Перакладзіце словы ў дужках на беларускую мову.
🏛 Таямніцы беларускае міфалогіі
Беларуская міфалогія — гэта (сокровищница) старажытных (представлений) нашых продкаў пра свет. Яна ўключае балцкія і славянскія (языческие) традыцыі, а таксама народныя (поверья), якія сяляне (передавали) з пакалення на пакаленне.
У вёсках да (сегодняшнего дня) можна сустрэць гісторыі пра хатніка, які (охраняет) дом, або пра вадзяніка, што жыве ў рэках і азёрах. Людзі верылі ў лесуна і пушчавіка, якія (управляли) лесам, і ў мараў — злых істот, што (душили) людзей у сне. Асобнае месца займалі легенды пра Бога і Чорта, дзе хрысціянскія вобразы (смешивались) з паганскімі гісторыямі.
(Источниками знаний) пра беларускую міфалогію з’яўляюцца (летописи), (заговоры), народныя песні і казкі. (Особенно много сведений) запісалі этнографы ў XIX–XX стагоддзях. Вялікую ролю маюць таксама археалагічныя (находки) — паганскія стоды, зачуры, (предметы с солнечными знаками). У народнай архітэктуры і вышыўцы можна (увидеть изображения) Сусветнага Дрэва, сонца, змяі ці вады.
(Среди) багоў асабліва (почитали) Вялеса — бога (скота), багацця і (загробного мира). Яго функцыі пазней перайшлі да святых Міколы і Юр’я. Не менш важным быў Пярун — бог грому і (молний), (борец) з цмокам. Яго культ пераняў святы Ілля. (Упоминаются) таксама багіня Мокаш, (покровительница) жаночых (ремёсел), і (таинственная) Доля, што (определяла) лёс чалавека.
У народных песнях і (преданиях) Сонца часта (описывается) як жанчына, Месяц — як яе муж, а зоркі — як іх дзеці. (Встречаются) і вобразы трох (девиц), якія (ткут) чалавечае жыццё. Гэтыя матывы (похожи) да грэчаскіх мойраў і скандынаўскіх норнаў.
Беларусы верылі, што зямля стаіць на (громадной) рыбе ці кітах, а ў цэнтры свету (возвышается волшебная гора) з Сусветным Дрэвам. З яго (ветвей) цякуць (живительные) рэкі, а на (вершине) жывуць багі ці духі. У казках героі (пытаются отыскать) на гэтай гары жывую ваду, што можа (оживить мёртвого).
Асаблівае месца займае Вырай — цудоўная краіна, дзе заўсёды лета. Туды (улетают) птушкі і душы (умерших). (Благодаря) міфам узніклі і (многочисленные) традыцыі: святкаванне Купалля, вера ў папараць-кветку, абрады (в честь урожая).
Беларуская міфалогія (показывает) свет, дзе прырода жывая, (наполнена) духамі і (различными знаками). Яна з’яўляецца (ключом) да разумення культуры і (мышления) нашых продкаў.
📝 Практыкаванне. Адкажыце на пытанні
- Як беларуская міфалогія тлумачыць паходжанне свету?
- Якія традыцыі ўваходзяць у беларускую міфалогію — толькі славянскія ці яшчэ і балцкія?
- Якія істоты ахоўвалі дом і лес у народных уяўленнях?
- Чым займаліся мары паводле павер’яў?
- У якіх крыніцах захаваліся веды пра беларускую міфалогію?
- Хто асабліва актыўна запісваў звесткі ў XIX–XX стагоддзях?
- Якія археалагічныя знаходкі сведчаць пра паганскія вераванні?
- Хто быў богам жывёлы, багацця і замагільнага свету?
- Як у паданнях апісваліся Сонца, Месяц і зоркі?
- Што такое Вырай у беларускай міфалогіі?
📝 Практыкаванне. Праўда ці хлусня?
- Беларуская міфалогія ўключае балцкія і славянскія традыцыі.
- Хатнік у народных павер’ях ахоўваў дом.
- Лясун і пушчавік былі гаспадарамі лесу.
- Мары ўяўляліся злымі істотамі, што душаць людзей у сне.
- Асноўнымі крыніцамі ведаў былі толькі археалагічныя знаходкі.
- У вышыўцы і архітэктуры сустракаліся выявы Сусветнага Дрэва і сонца.
- Пярун лічыўся богам грому і маланак, а таксама змагальнікам з цмокам.
- Мокаш была багіняй, якая апекавала жаночыя рамёствы.
- Паводле павер’яў, зямля стаіць на вялізнай рыбе ці кітах.
- У песнях Сонца апісвалася як жанчына, а Месяц — як яе муж
🏛 Практыкаванне. У кожным сказе ад дзеяслова ў дужках утварыце дзеепрыслоўе закончанага або незакончанага трывання, звяртаючы ўвагу на трыванне дзеяслова.
- (Верыць) у хатніка, людзі пакідалі яму кавалак хлеба.
- Вёскі, (захоўваць) старажытныя абрады, перадавалі веды з пакалення ў пакаленне.
- (Змагацца) са цмокам, Пярун кіраваў громам і маланкамі.
- Вялес, (апекаваць) жывёлу і багацце, лічыўся адным з галоўных багоў.
- (Прадказваць) будучыню, Белая Баба пужала людзей уначы.
- Лясун, (сустрэць) чалавека ў пушчы, мог яго збіць з дарогі.
- (З’яўляцца) ў песнях і паданнях, Доля вызначала лёс чалавека.
- Русалкі, (танцаваць) каля вады, маглі завабіць хлопцаў і патапіць іх.
- (Жыць) у пуні, Пуннік нагадваў бярэмак сена.
- Вужалкі, (быць) дочкамі Вужынага Караля, маглі ператварацца ў прыгожых дзяўчат.
- (Узнікаць) падчас сну, мара душыла чалавека і выклікала страх.
- Гаёўкі, (ператварацца) з дзяўчат у пушчаных істот, апраналіся ў поўсць узімку.
- (Прыходзіць) у дом, хатнік мог дапамагчы ці насаліць, у залежнасці ад стаўлення людзей.
- Пушчавік, (адрознівацца) ад лясуна, быў больш злосны і небяспечны.
- (Жыць) у балотах, Аржавень заўсёды быў мокры і пакрыты іржой.
🗣️ Практыкаванне. Дзеясловы спосабу маўлення
📌 Памятка:
- гаварыць – як? (ціха, выразна)
- казаць – што? (праўду, казку)
- размаўляць – з кім? (з духам, з чалавекам)
- распавядаць/расказваць – што? (легенду, гісторыю)
- Гэты міф ________ пра духаў лесу і вады.
- Па вёсках хадзілі старыя, якія ________ казкі пра цмокаў.
- На Купалле дзяўчаты збіраліся разам і пачыналі ________ пра папараць-кветку.
- Бабулі часта сядзелі каля печы і штосьці ціхутка дзецям ________ пра нячысцікаў.
- У лягендах людзі маглі ________ пра Сонца і Месяц, як пра жывых істот.
- Лясун мог гулка ________ у гушчары, каб спалохаць чалавека.
- Вандроўнік пачаў ________ пра тое, як ён аднойчы пабачыў русалак.
- Дзед умеў прыклáдна ________, таму яго заўсёды слухалі з цікавасцю.
- Дзеці на панадворку пачалі ________ адно з адным пра тое, што ўбачылі ў лесе.
- Гэтая казка ________ пра героя, які пачаў ________ з Доляй пра свой лёс.
- Падчас Купалля юнак ________ неразборліва, таму яго засцярогі ніхто ен слухаў.
- Гэты этнаграфічны твор ________ пра асаблівасці сялянскага побыту.
- Экскурсавод пачаў ________ школьнікам пра міфалагічныя выявы ў вышыўцы.
- Даследчыкі любяць ________ з мясцовымі жыхарамі пра старажытныя павер’і.
- Сусед ________ упэўнена, таму ўсе бралі на веру яго апавяданні пра Белую Бабу.
- На кірмашы людзі ________ голасна , каб усе іх чулі.
- Баязлівы хлопчык пачаў ціха ________ пра незвычайнае здарэнне на балатах.
- Вандроўнікі спыніліся і пачалі ________ адно з адным акурат у невылазнай пушчы.
- Гаспадыня ўжо пачала ________ хатніку словы падзякі за дапамогу, але ён знік.
- Дзеці сядзелі каля агню і з цікавасцю ________ адно аднаму легенды пра русалак.
- Гэты артыкул ________ пра жудасныя здарэнні, што мясцовыя жыхары звязваюць з выбрыкамі Вадзянікá.
Практыкаванне на паўтарэнне лексікі
Практыкаванне. Суаднясіце назвы міфалагічных персанажаў з апісаннямі.
|
|
| Персанаж | Апісанне |
| Гэты хтанічны бог у славянскай традыцыі лічыўся апекуном палявання, жывёлагадоўлі і багацця. Яго культ быў звязаны з камянямі, падземным і вадзяным светам, уяўленнямі пра смерць. У паданнях ён гіне ад маланкі, а хрысціянства перадала яго рысы святым. | |
| Вобраз, які ўвасабляе зямлю і ўрадлівасць. У фальклоры выступае як адна з галоўных ахоўніц жыцця. | |
| Уладар рэк і азёр. Выглядаў як стары дзед з доўгай барадой, ці як гарбаты дзед з нагамі каровы і хвастом. | |
| Увасабленне смерці. Паказвалася як маладая жанчына ў белым адзенні, якая адкідвае вэлюм і паказвае змярцвелы твар, прадказваючы хуткую смерць. | |
| Старац з блядым тварам, гаспадар лесу. Кіруе ваўкамі, нібы пастух. У народных апісаннях мае завостраную галаву, часам адно вока. | |
| Багіня, звязаная з ткацтвам, жаночымі рамёствамі і ўраджаем. Пасля хрысціянізацыі яе функцыі пераняла святая Параскева Пятніца. Некаторыя даследчыкі лічылі яе жонкай Перуна. | |
| Бог маланак і грому, ахоўнік князя і дружыны. У народзе верылі, што ён ездзіць на калясніцы і кідае стрэлы-маланкі ў чарцей. Як і іншыя індаеўрапейскія грамабоі, выступае змагаром са змеем. | |
| Жаночыя персанажы-трыяды, якія ў замовах выступаюць як «тры дзяўчыны». Ім прыпісвалі функцыі вызначэння лёсу і лекавання ад хвароб. Параўноўваюцца з грэчаскімі мойрамі і скандынаўскімі норнамі. | |
| Вялізны змей, часта шматгаловы. У баладах людзі плацяць яму даніну, а ў казках героі перамагаюць яго, адсякаючы галовы. Часам апісваецца як маленькая змяя, што п’е малако ў кароў. | |
| Тоўсты, брудны дух без вачэй. Заваблівае людзей у балота і не баіцца маланак. |
Віктарына на тэму “Персанажы беларускае міфалогіі”
📝 Практыкаванне. Прачытайце абзацы тэксту пра беларускую міфалогію, перакладаючы словы ў дужках з расейскае мовы на беларускую і адказваючы на пытанні пасля іх.
Беларуская міфалогія — гэта складаная сістэма (представлений) пра свет, якая з’явілася на (пересечении) балцкай і славянскай традыцый. Яна (включает) паганскія міфы пра багоў, (крестьянские поверия), а таксама легенды, дзе хрысціянскія (образы) змешваліся з паганскімі. Людзі верылі ў духаў, што (сопровождали) іх у (повседневном) жыцці: Хатнік ахоўваў дом, Лясун кіраваў лесам і ваўкамі, Балотнік і Багнік хаваліся (в трясине), а Мара душыла людзей у сне. Такія вобразы (свидетельствуют), што у беларускай традыцыі прырода (воспринималась) як жывы арганізм, як (сувокупность) духаў.
❓ Як Вы думаеце, чаму людзі стваралі вобразы духаў, якія жывуць паўсюль — у лесе, у вадзе, у хаце? Што гэта кажа пра іх стаўленне да прыроды?
Беларуская касмагонія [міфы пра (происхождение) сусвету] захавалася толькі ў фрагментах. У (преданиях) апавядаецца, што спачатку існавала толькі вада і (огромный) камень. Пярун кідаў у яго (молнии), і ад (искр) нарадзілася зямля. Ёсць і іншы (мотив): Бог (приказал) Чорту нырнуць у акіян і прынесці (горсть) пяску. З гэтага пяску Бог (создал) сушу, але Чорт схаваў частку (за щёку) — і калі выплюнуў, з’явіліся горы і балоты. Такія сюжэты (похожи) да міфаў іншых індаеўрапейскіх народаў, дзе зямля (возникает) з вады ці з цела гіганта.
❓ Чаму, на Вашу думку, у розных народаў так шмат падобных міфаў пра паходжанне свету? Гэта супадзенне ці агульныя чалавечыя ўяўленні?
(По сравнению с) грэчаскай ці скандынаўскай, беларуская міфалогія (сохранилась) фрагментарна. (Письменных источников) вельмі мала, бо ўсе яны напісаныя хрысціянамі і падаюць (язычество) ў негатыўным (свете). Таму галоўнымі крыніцамі (знаний) сталі вусныя творы: (заговоры), казкі, легенды, балады, а таксама археалагічныя (находки). У XIX–XX стагоддзях этнографы і (фальлористы)(У. Дабравольскі, П. Шэйн, Е. Раманаў і інш.) актыўна запісвалі народныя тэксты, (благодаря)чаму мы сёння ведаем пра духаў і багоў (значительно больше).
❓ Як Вы лічыце, ці можна цалкам давяраць этнаграфічным запісам? Ці маглі даследчыкі несвядома змяняць або дафантазоўваць тое, што казалі сяляне?
Археалагічныя матэрыялы таксама даюць (ценную) інфармацыю. Гэта (каменные) стоды, фігуркі жывёл і багоў, амулеты з (изображениями коней) і (топоров), якія звязваліся з культам (Перуна), (останки) капішчаў і (святилищ). (Особенное) месца займалі камлыги і «сляды» на камянях, якія (считались) святымі. У народным (искусстве) — вышыўцы і (резьбе по дереву) — захаваліся выявы Сусветнага Дрэва, сонца, змей, (водяных) знакаў. Гэта (свидетельствует) пра тое, што беларуская традыцыя (соединяла) духоўнае і матэрыяльнае жыццё.
❓ Што для Вас было б больш пераканаўчай крыніцай ведаў пра міфалогію: археалагічныя знаходкі ці фальклорныя тэксты? Чаму?
Асноўныя (боги) беларусаў — Вялес і Пярун. Першы быў (покровителем) жывёлы, багацця і (загробного) свету, другі — богам (грома) і маланак, змагальнікам з Цмокам. (Наравне с) імі існавалі вобразы Мокашы, (покровительницы) жаночых (ремёсел), а таксама Долі — жаночых істот, што (определяли) чалавечы лёс. У народных песнях Сонца (описывалась) як жанчына, Месяц — як яе муж, а Зоркі — як іхнія дзеці. Такія вобразы (показывают) сувязь міфалогіі з аграрным (календарём) і сямейнымі (представлениями).
❓ Чаму, на Вашу думку, у міфах так часта прысутнічаюць вобразы сям’і (муж, жонка, дзеці)? Што гэта выкрывае ў светапоглядзе людзей?
Важнае месца ў (мифологической) карціне (занимала) ідэя Выраю. Гэта (волшебная) краіна вечнага лета, якая знаходзіцца «ля самага сонца». Туды (улетают) птушкі на зіму і душы (умерших). Вырай быў (олицетворением) надзеі на іншы свет і спакойнае (существование) пасля смерці. У беларускіх абрадах і святах гэта ўяўленне злівалася з (разными) практыкамі: (празднвоанием) Купалля, пошукам папараць-кветкі, абрадамі (в честь) ураджаю.
❓ Як Вы лічыце, чаму людзі розных культур стваралі вобразы «іншага свету»?
Варыянт ІІ
Практыкаванне. Суаднясіце назвы істот з апісаннямі.
|
|
| Істота | Апісанне |
| Вялізны змей, часта шматгаловы. Ён патрабуе ад людзей «даніну» — дзяўчат, якіх з’ядае. У некаторых казках жыве за 🔥 агністаю ракою, праз якую цяжка перабрацца. Часам яго ўяўлялі нават як маленькага вужаку, які п’е малако ў кароў. | |
| Бог грому і маланак. Ён кідаў ⚡ стрэлы, каб біць чарцей. Людзі, калі знаходзілі сякеры, верылі, што гэта стрэлы гэтага бога. У паданнях гэтая міфалагічная істота ваявала са змеямі, каб вызваліць 🌧️ дажджы. | |
| Бог хатняй жывёлы і багацця 💰. Ён таксама быў богам смерці і замагільнага жыцця. У Беларусі яму прысвячалі вялікія камяні ⛰️. | |
| Багіня жаночых рамёстваў ✂️ (прáдзіва і ткáцтва) і ўраджаю 🌾. Яе культ звязвалі з месцамі, дзе былі балоты, вільготная зямля. | |
| Гаспадар гаёў 🌲. У яго чалавечая галава, але цела мядзведзя 🐻. Ён строгі і назірае за парадкам у лесе. | |
| Дух лесу, стары з бледным тварам. Ён кіруе ваўкамі, як пастух 🐺. Часам яго ўяўлялі з адным вокам. Сяляне баяліся, што гэты дух можа прымусіць іх блудзіць у лесе. | |
| Вялізны вуж з залатою каронаю 👑. Восенню ён вядзе ўсіх змей у чароўны Вырай 🌅. Яго ахоўвае вялікая колькасць змей-слуг. | |
| Прыгожыя дзяўчаты, што жывуць у рэках і азёрах. Яны заваблівалі (рус. заманивали) людзей у ваду і тапілі іх 🌊. Але зямля, дзе яны бегалі, рабілася больш урадлівай 🌾. Гэтых істот трэба было абавязкова «праводзіць» назад у ваду спецыяльнымі абрадамі. | |
| З’яўляецца толькі ў Купальскую ноч 🌙. Хто яе знойдзе, пачынае разумець мову жывёл і раслін 🐦🌿. Яна паказвае схаваныя 💰 скарбы. Але кветку ахоўвае нячыстая сіла 👹. | |
| Маленькі нячысцік, які хаваецца за спінай у чалавека. Калі павінна здарыцца бяда, ён пачынае ціха смяяцца🤭. Калі паспрабаваць рэзка азірнуцца, можна яго ўбачыць. |
Паўтарэнне лексікі на тэму "Нячысцікі"
Практыкаванне. Дай падрабязныя адказы на наступныя пытанні.
| 😊 Як ты сёння маешся? (Как ты сегодня себя чувствуешь?) | 📅 Што рабіў на гэтым тыдні? (Что ты делал на этой неделе?) |
| 🙂 Як ты сябе адчуваеш пасля школьных заняткаў? (Как ты себя чувствуешь после школьных уроков?) | 📖 Якое дамашняе заданне гэтага тыдня было для цябе самым найскладанейшым? (Какое домашнее задание на этой неделе было для тебя самым трудным?) |
| 🍽 Што цікавага ты сёння еў на сняданак? (Что интересного ты сегодня ел на завтрак?) | 🎒 Ці пакідаў ты штосьці выпадкова дома, калі збіраўся у школу? (Оставлял ли ты что-то случайно дома, когда собирался в школу?) |
| 😠 Што цябе на гэтым тыдні засмуціла ці раззлавала? (Что тебя на этой неделе огорчило или разозлило?) | 🎮 У якія камп’ютарныя гульні ты гуляў на гэтым тыдні і якія з іх былі найцікавейшымі? (В какие компьютерные игры ты играл на этой неделе и какие из них были самыми интересными?) |
| 🚌 Як ты дабіраўся ў школу? (Как ты добирался в школу?) | |
| 😌 Што цябе сёння ўзрадавала? (Что тебя сегодня обрадовало?) | 🍎 Што ты еў у школьнай сталоўцы і што з гэтага было найсмачнейшым? (Что ты ел в школьной столовой и что из этого было самым вкусным?) |
| 😅 Ці адчуваеш ты стомленасць? (Чувствуешь ли усталость?) | 🏫 Якія заняткі былі для цябе найцікавейшымі на гэтым тыдні? (Какіе занятия были для тебя самым интересными на этой неделе?) |
| 😃 Ці бачыўся ты з сябрамі на гэтым тыдні і што вы рабілі разам? (Ты виделся с друзьями наа этой неделе и что вы делали вместе?) | |
| 📚 Які прадмет у школе на гэтым тыдні быў самым складаным і чаму? (Какой предмет в школе на этой неделе был самым трудным и почему?) |
Вывучэнне новае лексікі: https://wordwall.net/bg/resource/96982483
Практыкаванне. Прачытайце тэкст, адказваючы на пытанні, скіраваныя на разважанне, пасля кожнага абзаца.
1. Што такое беларуская міфалогія
Беларуская міфалогія — гэта 🏛 скарбніца старажытных уяўленняў пра свет. У ёй пераплятаюцца балцкія і славянскія 🌿 паганскія традыцыі, а таксама народныя павер’і, якія сяляне перадавалі з пакалення на пакаленне. Для людзей мінулага прырода была жывой: лес меў свайго гаспадара 🌲, вада — сваіх духаў 🌊, дом — ахоўніка 🏡. Такія вобразы дапамагалі тлумачыць незразумелае і падтрымлівалі парадак у штодзённым жыцці.
Чаму, на Вашу думку, людзі стваралі духаў прыроды?
2. Духі і нячысцікі
Да нашых дзён у аповедах захаваліся постаці Хатніка 🏠, што ахоўвае дом, і Вадзяніка, які жыве ў рэках і азёрах 🌊. У лесе «кіруюць» Лясун і Пушчавік 🌲, яны могуць дапамагаць або, наадварот, збіваць вандроўнікаў з дарогі. Асобна згадваюць Мару 😈 — злую істоту, якая душыць чалавека ў сне 💤. У легендах хрысціянскія вобразы ✝️ Бога і Чорта часта змешваюцца з паганскімі гісторыямі, таму свет міфалогіі выглядае вельмі разнастайным.
Як бы вы паводзілі сябе, каб “пасябраваць” з міфалагічнымі істотамі?
3. Адкуль мы пра гэта ведаем
Крыніцамі ведаў 📚 пра міфалогію з’яўляюцца летапісы, замовы, народныя песні 🎶 і казкі. Асабліва шмат запісалі этнографы ў XIX–XX [дзевятнаццатым-дваццатым] стагоддзях. Вялікую ролю маюць археалагічныя знаходкі: паганскія стоды, амулеты з сонечнымі знакамі ☀️, «святыя» камяні. У народнай архітэктуры і вышыўцы 🧵 можна ўбачыць выявы Сусветнага Дрэва 🌳, сонца, змяі 🐍 і вады 💧 — гэта сімвалы жыццёвага суладдзя (рус. гармонии).
Чаму Вы б верылі больш археалагічным знаходкам ці запісам у летапісах? Сваё меркаванне абгрунтуйце.
4. Паганскія багі
Асабліва шанавалі Вялеса 🐂 — бога жывёлы, багацця і замагільнага свету, а таксама Перуна ⚡ — бога грому і маланак, змагара з Цмокам 🐉. Ушаноўвалі (рус. чтили) і Мокаш 👩🦰 — багіню жаночых рамёстваў ✂️, і таямнічую Долю 🧚, што вызначае лёс чалавека. У песнях Сонца 🌞 апісваецца як жанчына, Месяц 🌙 — як яе муж, а зоркі ✨ — як іх дзеці. Ёсць вобразы трох дзяўчын з адным імем Доля, якія «ткуць» чалавечае жыццё. Гэты міфалагічны матыў падобны да апавяданняў пра мойраў з грэчаскае міфалогіі.
Як Вы думаеце, на падставе (рус. на основе) чаго старажытныя беларусы падзялялі міфалагічных істот на духаў і багоў? Што адрознівала духаў ад багоў?
5. Пабудова свету і Вырай
Паводле павер’яў старажытных беларусаў, зямля 🌍 стаіць на вялізнай рыбе 🐟 або кітах 🐋. У цэнтры свету ўзвышаецца чарадзейная гара ⛰️ з Сусветным Дрэвам 🌳: з яго галін цякуць жыватворныя рэкі 💦, на вяршыні жывуць багі і часам духі. У казках героі шукаюць жывую ваду 🧴, якая можа ажывіць памерлага. Асаблівае месца займае Вырай 🕊️ — краіна вечнага лета; туды на зіму адлятаюць птушкі і ідуць душы памерлых. Менавіта дзякуючы міфам узніклі шматлікія традыцыі і святы: Купалле 🔥, вера ў папараць-кветку 🌸, абрады ў гонар ураджаю 🌾.
Як Вы мяркуеце, чаму старажытныя беларусы бачылі свет менавіта так?
Практыкаванне. Пастаўце словы ў слушным парадку, каб выйшлі прыкладныя сказы.
- 🐂 💰 🕯️ ⚱️ багацця замагільнага быў жывёлы свету і Богам Вялес
- 👩🦰 🧵 ✂️ 🌾 🙏 ураджаю і жаночых рамёстваў Мокаш была Багіняй
- 🌸 🌙 🐦 🌿 💰 👹 нячыстая Купальскую скарбы папараць ахоўвала у кветка яе ноч але паказвала сіла
- 🧵 🏛️ 🌞 🌳 🐍 💧 і выявы дрэва у Сусветнага вышыўцы сустракаліся Змяі архітэктуры сонца і
- 📜 🔮 🎶 📚 🗣️ народныя былі і пра песні загаворы крыніцамі ведаў міфалогію летапісы Казкі
- 🕊️ ☀️ 🌴 🌀 🙏 ўлятаюць памерлых у і птушкі у душы Вырай
- 🐟 🐋 🌍 🤔 паводле вялізнай зямля стаіць ці рыбе Кітах на павер’яў
- 😈 💤 🫨 людзей у Мара сне душыла
- 👑 🐍 🌅 🐍 🐍 у восенню змей усіх чароўны Кароль Вырай вужыны вёў
- 👩 📖 👻 🔥 🗣️ ўначы распавядала пужала Баба будучыню людзям пра Белая і
- 🌞 👩 🌙 👨 ✨ ⭐ муж апісвалася дзеці яе Сонца зоркі і Месяц як Жанчына у а
- ⚡ 🏹 🐉 🌧️ ⛈️ Цмока у маланкі Пярун кiдаў і стрэлы змагаўся яго
- 🏡 🍞 👻 🙏 🌙 Хатніку верылі і дом пакідалі хлеб што ён людзі ахоўвае
- 🌲 👴 🐺 👁️ 🚶♂️ лесу кіраваў дарогі стары і збіць чалавека з ваўкамі у мог Лясун
- 🧚 ✂️ 👩🦰 🌾 🧵 ўраджаем ткацтвам іншымі жаночымі апекавалася рамёствамі над і Мокаш
🏛 Практыкаванне
Пастаўце дзеясловы ў дужках у цяперашнім часе.
- 🏛 Беларуская міфалогія (паказваць) чалавеку, што прырода жывая.
- 🌿 Старажытныя традыцыі (перадавацца) ад дзядоў да ўнукаў.
- 🌊 Вадзянік (жыць) у рэках і азёрах, дзе ён (ахоўваць) сваю тэрыторыю.
- 🌲 Лясун (кіраваць) лесам і (збіваць) вандроўнікаў са сцежкі.
- 😈 Мара (душыць) чалавека ў сне і (выклікаць) страх.
- ⚡ Пярун (кідаць) маланкі і (змагацца) з Цмокам.
- 🐂 Вялес (лічыцца) богам жывёлы, багацця і замагільнага свету.
- ✂️ Мокаш (ахоўваць) жаночыя рамёствы і (даваць) багаты ўраджай.
- 🧚 Доля (вызначаць) лёс чалавека ад нараджэння да смерці.
- 🌞 Сонца ў народных песнях (апісвацца) як прыгожая жанчына.
- 🌙 Месяц (увасабляць) яе мужа і (свяціць) ноччу.
- ✨ Зоркі (разглядацца) як дзеці Сонца і Месяца.
- 📜 Народныя казкі (захоўваць) старажытныя ўяўленні пра свет.
- 🪨 Каменныя стоды (сведчыць) пра культ камянёў і багоў.
- 🕊️ Вырай (лічыцца) краінай вечнага лета, куды (адлятаць) птушкі і душы.
- 🧵 Вышыўка (утрымліваць) выявы Сусветнага Дрэва і сонца.
- 👩🔬 Этнографы (запісваць) паданні і песні сялян.
- 🌍 Паводле павер’яў, зямля (стаяць) на рыбе ці кітах.
- ⛰️ Чарадзейная гара (узвышацца) ў цэнтры сусвету.
- 💦 З яе галінаў (цячы) жыватворныя рэкі.
- 🧴 Герой у казцы (шукаць) жывую ваду і (спрабаваць) яе здабыць.
- 🙏 Людзі (верыць) у сілу замоў і ахоўных слоў.
- 🧙♂️ Апавядальнікі (пераказваць) гісторыі пра духаў і багоў.
- 🌸 Папараць-кветка (з’яўляцца) толькі ў Купальскую ноч і (паказваць) скарбы.
- 🌀 Хрысціянскія вобразы (змешвацца) з паганскімі ў адзінай традыцыі.
Віктарына для паўтарэння асноўных звестак з беларускае міфалогіі
📝 Практыкаванне. Прачытайце апісанні істот беларускай міфалогіі, перакладаючы словы ў дужках з расейскай мовы на беларускую. Адкажыце на пытанні пасля кожнага фрагмента.
👹 Кадук
Кадук — гэта балотны дух, адзін з галоўных злых у беларускіх уяўленнях. Ён быў (олицетворением) хваробы эпілепсіі 🤯 і ўвасабляў (разрушительные силы) прыроды. Людзі ўспрымалі яго як небяспечнага духа, што прыходзіць нечакана і забірае здароўе. У народнай мове дагэтуль захавалася праклённая формула «Каб цябе ўзяў Кадук!», якая мела (экспрессивный характер) і падкрэслівала страх перад невядомым.
❓ Чаму людзі часцей за ўсё тлумачылі хваробы праз дзеянне злых духаў, а не праз натуральныя прычыны?
🍷 Апівень
Апівень — маленькі (персонаж), які з’яўляўся на (пиршествах) і быў звязаны з (чрезмерным) ужываннем алкаголю. Паводле павер’яў, ён (побуждал) людзей піць больш 🍺, выклікаючы ў іх (неудержимое влечение). Убачыць Апіўня маглі толькі ў стане (сильного опьянения), калі свядомасць была ўжо (искажённой). Такім чынам, гэты вобраз служыў своеасаблівым (предостережением) супраць празмерных застолляў.
❓ Як Вы думаеце, ці можна лічыць Апіўня міфалагічным адлюстраваннем праблемы п’янства ў сялянскім асяроддзі?
🐺 Паморак
Паморак — дух, які меў шмат (обличий). Ён мог паўстаць у выглядзе старой (ведьмы), дзеда з адным (оком) 👁️, (пса ці нават (кошку) 🐈. Яго з’яўленне ў вёсцы лічылася (предвестием) эпідэміі ці голаду, бо пасля яго прыходу людзі і жывёлы пачыналі масава (умирать). У народнай свядомасці Паморак быў увасабленнем (коллективного страха) перад хваробамі і стыхійнымі бедствамі.
❓ Чаму Паморак паўстае ў такой колькасці розных абліччаў? Што гэта кажа пра ўспрыманне небяспекі сялянамі?
😴 Змора
Змора — начны дух, які душыць чалавека падчас (сновидений) 🌙. Чалавек адчуваў цяжар на грудзях, не мог (вдохнуть) і быў цалкам (парализован). Толькі калі ён (пробуждался), змора знікала без [бяс’] следу. Гэты вобраз — яскравае (отражение) таго, што сёння мы называем «сонным паралічам». У традыцыі Змора лічылася (зловредным существом), якая прыходзіць да чалавека, каб пазбавіць яго сілы і здароўя.
❓ Як Вы лічыце, чаму ў розных культурах свету ўзнікаюць падобныя вобразы, якія тлумачаць сонны параліч?
🌪️ Падвей
Падвей — чароўны (вихрь), што ўзнікаў знянацку. Ён мог закруціць чалавеку (сознание), вырваць з рук (предметы) ці нават паралізаваць (конечности). У народных уяўленнях чараўнікі і вядзьмаркі (призывали) – выклікалі Падвея, каб (навредить) ворагам. Такія апавяданні адлюстроўваюць страх перад (неконтролируемыми силами) прыроды, якія прыносяць шкоду.
❓ Чаму людзі ўспрымалі віхры не толькі як прыродную з’яву, але і як інструмент чараўнікоў?
🪓 Жалезны чалавек
Жалезны чалавек — (исполин) з (металла), які (обитал) у лясах ці (топях). Ён (стерёг) свае (владения) і нападаў на тых, хто набліжаўся. Паводле паданняў, яго сіла была такой вялікай, што ніхто не мог яе (одолеть). Вобраз Жалезнага чалавека адлюстроўвае (архаический страх ) перад магутнымі і (неуязвимыми – няўразлівымі) істотамі, якіх чалавек не здольны перамагчы.
❓ Чаму, на Вашу думку, вобраз Жалезнага чалавека звязаны з лясамі і балотамі?
🧙 Стрыга
Стрыга — высокая (женщина) з (ужасающим обликом). Яна (похищала) чужых (детей) 👶 і пакідала замест іх маленькіх (сущностей), якія нагадвалі (чудовищ). У народных павер’ях Стрыга з’яўлялася (олицетворением) страху перад стратай дзіцяці, што было вельмі (болезненным) для сялянскай сям’і.
❓ Чаму ў паданнях існуе так шмат міфаў пра істот, якія крадуць дзяцей?
🐟 Рыбін Цар
Рыбін Цар — уладар усіх рыб у (водоёмах). Ён (управлял) касякамі рыбы 🐠 і быў (незримым) для людзей. (Согласно поверьям), яго ніхто ніколі не сустракаў, бо ён існаваў у іншай (действительности). Гэты вобраз сімвалізаваў (зависимость) людзей ад вады і (рыболовства), якое было (жизненно необходимым).
❓ Чаму Рыбін Цар заставаўся нябачным, хоць яго ўлада адчувалася ўсімі?
🔥 Пякельнікі
Пякельнікі — (демоны), што мелі выгляд напалову (козлиных), напалову (собачьих) істотаў. Яны (сжигали) грэшнікаў у пекле (смолой) і (серой), якая (истекала) з іх (ноздрей). Гэтыя вобразы былі (олицетворением) пакут і (справедливости, сопрвождающейся) пакараннямі, якія (ожили) грэшнікаў пасля смерці.
❓ Чаму вобразы пякельнікаў у народных уяўленнях былі такімі жахлівымі?
🌫️ Паветрыкі
Паветрыкі — (духи) паветра, якія (летали роем) на лясамі. Яны маглі дзеля (забавы) (уничтожать) людзей ці жывёл. Адны казалі, што Паветрыкі жывуць у (поднебесье) ☁️, другія — у (топях). Іх вобраз быў (символическим) адлюстраваннем уяўлення пра тое, што небяспека можа прыйсці абы-адкуль .
❓ Як Вы лічыце, чаму ў міфах паветрыкі займалі адразу дзве прасторы — нябесную і балотную?
Паўтарэнне лексікі на тэму “Нячысцікі”
Міфалагічныя персанажы беларускай культуры
1️⃣ Вядзьмаркі ў беларускім фальклоры
Вядзьмаркі ў беларускай міфалогіі займаюць важнае (значительное) месца і ўяўляюць сабой складаныя (сложные) і супярэчлівыя (противоречивые) вобразы. У народных (преданиях) яны могуць быць як (привлекательными) дзяўчынамі, так і (пугающими) старымі бабамі з (лишними) пальцамі, зубамі і нават хвастом. Вядзьмаркі (используют) сваю магію для (превращения) ў жывёл, такіх як жаба, котка, або яны нават могуць ператварыцца ў (огненное колесо). Часам іх магія (нацелена на нанесение ущерба) людзям, напрыклад, каб наганяюць (засуху). На Купалле вядзьмаркі (добывают) (особенную) сілу, што робіць іх яшчэ больш магутнымі (могущественными). Вядзьмаркі з'яўляюцца таксама (символами) магіі і (недоверия), бо іх (действия) часта разглядаюцца як (угрожающие).
❓ Пытанне для разважання: Чаму ў беларускім фальклоры вядзьмаркі з'яўляюцца такімі супярэчлівымі фігурамі?
2️⃣ Чараўнікі: магія прыроды
Чараўнікі (в отличие) ад вядзьмаркаў (способны) кіраваць прыроднымі сіламі: (вызывать) ваўкоў, змей, разганяць хмары і насылаць (град). Іх магія мае (защитную) накіраванасць, а не (вредную). Паводле (легенд), чараўнікі звычайна былі высокія, (молчаливые) людзі з вялікай сям’ёй, (уважаемые) у народзе. Яны ўспрымаліся як (защитники), якія (действовали) у інтарэсах (сообщества). Іх сувязь з прыродай дазваляла ім змагацца з (опасностями), якія прыносілі прыродныя (катастрофы).
❓ Пытанне для разважання: Як можна растлумачыць, чаму чараўнікі ў беларускім фальклоры часцей за ўсё былі мужчынамі?
3️⃣ Цмок: змей з некалькімі галовамі
Цмок [ці смок] — гэта вялізны змей з некалькімі галовамі, які ў народных баладах (требует жертв). У некаторых казках ён забівае людзей, у іншых героям (удаётся) перамагчы яго. Цмок паказваецца як істота, якая сімвалізуе (угрозу) для чалавека. У Рэчыцкім раёне, напрыклад, верылі, што цмок — гэта "вужака", які п'е малако з кароў. У іншых (местах)цмок можа быць і (образом) (волшебной) сілы, якая можа прыносіць не толькі пагрозу, але і карысць, калі з ім (сражаться) правільна.
❓ Пытанне для разважання: Што можа сімвалізаваць вобраз цмока ў беларускай міфалогіі? Ці можна яго разглядаць як вобраз нейкай знешняй пагрозы для супольнасці або ўніверсальнага зла?
4️⃣ Папараць-кветка: магічная кветка Купалля
Папараць-кветка — гэта чароўная (волшебная) кветка, якая з’яўляецца ў Купальскую ноч. Згодна з паданнямі, той, хто знойдзе папараць-кветку, атрымае здольнасць разумець мову жывёл і раслін, бачыць схаваныя (скрытые) скарбы. Аднак, кветка абаронена нячыстымі сіламі, што толькі павялічвае яе магічную сілу (магическую силу). Папараць-кветка з’яўляецца не толькі сімвалам (символом) магіі, але і зліцця чалавека з прыродай.
❓ Пытанне для разважання: Якое значэнне можа мець папараць-кветка ў сучасным кантэксце? Ці можна яе разглядаць як сімвал гармоніі паміж чалавекам і прыродай?
5️⃣ Роля міфалагічных істот у беларускай культуры
У беларускай міфалогіі ёсць яшчэ шмат цікавых персанажаў, такіх як (вурдалаки), (заколдованные) князёўны і магічныя камяні. Усе гэтыя вобразы (отражают суть борьбы) паміж добрым і злым, паміж чалавекам і прыроднымі сіламі. Вядзьмаркі, (волшебники), цмокі і папараць-кветкі з’яўляюцца часткай гэтай барацьбы, (показывая), як людзі (воспринимали) прыродныя катастрофы і (жизненные) праблемы.
❓ Пытанне для разважання: Як гэтыя міфалагічныя вобразы могуць быць праекцыяй сучасных праблем і перажыванняў? Ці могуць яны дапамагчы лепш зразумець , як людзі перажывалі цяжкасці ў рэальным жыцці?
📝 Практыкава́нне. Нада́йце пада́дзеным сло́вам фо́рмы Ме́снага скло́ну з прыназо́ўнікамі на, у, пры, па:
🕊️ Вырай, 🪵 балота, 🌲 лес, 🏡 вёска, 🌊 возера, 🌊 рака, 🗿 камень, 🧵 вышыўка, 🪚 разьба (па дрэве), 🌳 Сусветнае Дрэва, ☀️ сонца, 🌙 месяц, ✨ зоркі, 📜 летапіс, 🗣️ замова, 🎶 песня, 📖 казка, 📜 паданне, 🎼 балада, ⛩️ капішча, 🛕 свяцілішча, 🗿 стод, 🧿 зачур, 🪨 камлыга, 🔥 Купалле, 🌸 папараць-кветка, 🐂 Вялес, ⚡ Пярун, 👩🦰 Мокаш, 🧚 Доля.
📝 Практыкаванне 1. Надайце словам у дужках форму Меснага склону
(Скланяйце паводле схемы: -ка → -цы; рака → у рацэ; -к (м.р./н.р.) → -ку; -г → -зе; пасля Ж/Ш/Дж/Ч/Р + Ц → -ы; мяккі зычны → -і; астатнія → -е; множны лік → -ах.)
- 🏡 Хатнік жыве ў… (хата) і ахоўвае парадак.
- 🌊 Вадзянік хаваецца ў… (возера) і ў… (рачулка).
- 🌲 Лясун збивае са шляху вандроўнікаў у… (лес).
- 🪨 Этнографы апісвалі знакі на… (камень).
- 📜 Пра Вялеса шмат згадваецца ў… (летапіс).
- ✂️ Мокаш ушаноўвалі ў… (вёска) на святах ураджаю.
- 🐉 Пра цмока распавядалі ў… гэтых (казка) і… (балада).
- 🧭 Гаспадар лесу сядзіць на… (парог) старой лясной… (хаціна).
- 🕊️ Душы і птушкі збіраюцца ў… (Вырай).
- 🗣️ Сяляне шапталі словы аховы ў… (замова).
- 🪵 Пра «святыя камяні» чулі ў многіх… (месцы) Беларусі.
- 🧴 Жыватворная вада схавана ў… (крыніца) на чарадзейнай… (гара).
- 🧚 Доля вызначае чалавечы лёс у… (паданне) пра трох дзяўчат.
- 🐺 Лясун кіруе ваўкамі ў глыбокім… (гушчар).
- 🧿 Зачуры знаходзілі на старажытных… (курганы).
- ⛰️ Герой стаяў на… (вяршыня) чарадзейнай гары.
- 🐟 Пра Рыбінага Караля казалі ў… (легенда).
- 🪙 Скарбы, паводле паданняў, схаваныя ў… (пячора).
- 🌾 Купалле святкавалі на… (плошча) горада і ў… (луг).
- 🙏 Малітвы шапталі ў… (царква) пры старым… (дуб).
- 🐎 Пастух адпачываў на… (мост) праз раку ў… (вёска).
📖 Практыкаванне. Прачытайце Перакладаючы словы ў дужках, прачытайце кароткі змест апавядання, адказваючы на пытанні, скіраванае на разважанне, пасля кожнага абзаца.
Вужовая карона
(Кароткі змест раздзела з апавядання Яна Баршчэўскага “Шляхціч Завальня”)
🦌 (В деревне) жыў лоўчы Сямён, якога пан (назначил) даглядаць лес і хадзіць на (охоту). Аднаго разу аканом загадвае прынесці да нядзелі пару (глухарей), (тетеревов) і некалькі курапатак. Сямён выпраўляецца ў лес са (ружьём) і выжлаю (рус. гончей собакой), але (на протяжении двух дней) не можа знайсці аніводнай птушкі: лес змоўк, глуха шапоча вецер, а сабака згаладаў і (убежал). (Наблюдая) за пустым лесам, лоўчы адчувае страх (потери) ласкі пана і (отчаяние). Ён моўчкі сядзіць на калодзе (рус. толстом бревне), калі (неожиданно) з’яўляецца (громадный) чорны сабака…
🌲 Затым перад Сямёнам узнікае стары ў (лохмотьях), просіць не (кручиниться) і падказвае шлях да Ласінай гары, абяцаючы дапамогу. Ён апісвае дзіўны рытуал: на (рассвете) трэба пакласці белую (платок), (стать на колени) перад Вужовым каралём і прыняць Залатую Карону. Стары (предостерёг): нельга баяцца і (удивляться) з’явам, што будуць у дарозе, бо страх (разрушит) усё. Сямён паверыў старому і пачаў (готовиться) да шляху — у яго ў сэрцы (сомнения), але надзея перамагае.
❓ Пытанне: Ці далі б вы параду Сямёну рызыкаваць і ісці насустрач невядомаму?
🌌 (Ночью) Сямён (блуждает) праз густы лес, (натыкается) на чароўныя і страшныя з’явы: мядзведзь, што на задніх лапах, ваўкі з (огненнымі) вачыма, лесавыя (великаны). Але ён не (пугается): праходзіць праз сад, дзе (сочетаются) вясна і лета і спакойныя птушкі спяваюць райскія спевы. Раніцай на Ласінай гары ён сустракае (огромного) вужа з залатой каронай; Сямён (раскладывает) белую хустку і (становиться на колени). Вуж (скидывает) карону на хустку і сыходзіць са сваімі (подчинёнными) ў зімовыя (укрытие).
❓ Пытанне: Што б вы зрабілі на месцы Сямёна, калі б знянацку ў лесе сустрэлі такую істоту?
🐕 Пасля вяртання з Залатою Каронаю Сямён знаходзіць (чёрную собаку), які гэтым разам становіцца яго верным (попутчиком): сабака паказвае яму месцы з (дичью), і лоўчы (наконец-то) напаўняе торбу. Ён становіцца (знаменитым) паляўнічым: бо цяперака ў яго ёсць (достаточно) дзічыны для паноў і нават для сялян. Аднак слава і цуды маюць сваю (цену): людзі пачынаюць (перешёптываться) пра тое, што Сямён (в сговоре) з нячысцікам, бо бачаць у лесе (происходят) незвычайныя з’явы.
❓ Пытанне: Ці варта прымаць поспех, які здаецца падабным да цуду?
🌹 Пазней у вёсцы з’яўляецца Марыся, (привлекательная) дзяўчына, якая баіцца (колдунов). Яна (испытывает) Сямёна, (предлагая) ямупацалаваць крыжык, і ў гэты момант з’яўляецца вуж. Сямён (убивает) яго, а чорны сабака (внезапно) знікае. Магія (теряет) моц: Карона ператвараецца ў (пожелтевшие) лісточкі, а іншыя вужакі (отступают). Гэтая гісторыя (оставляет) адкрытым пытанне пра цану чараўніцтва і пра (честность) у адносінах паміж людзьмі.
❓ Пытанне: Як Вы мяркуеце, што аўтар хацеў сказаць праз гэтае апавяданне.
Практыкаванне. Экспромтам перакладзіце наступныя сказы на беларускую мову:
- В деревне жил ловчий Семён, которого пан назначил смотреть за лесом.
- Эконом приказал принести к воскресенью пару глухарей и тетеревов.
- Семён отправился в лес с ружьём и гончей собакой.
- На протяжении двух дней он не мог найти ни одной птицы.
- Собака сильно проголодалась и убежала прочь из леса.
- Наблюдая за пустым лесом, Семён почувствовал отчаяние и страх потери.
- Он молча сидел на толстом бревне и думал о пане.
- Перед Семёном появился старик в лохмотьях и попросил не крушиниться.
- Старик объяснил: на рассвете нужно стать на колени перед Змеем.
- Он предостерёг Семёна — нельзя бояться и удивляться чудесам в пути.
- Ночью Семён блуждал по лесу и натыкался на страшные видения.
- Он увидел медведя, волков с огненными глазами и лесных великанов.
- Но Семён не пугается и спокойно идёт через волшебный сад.
- После возвращения чёрная собака стала его верным попутчиком в лесу.
- Люди начали перешёптываться, будто Семён находится в сговоре с нечистой силой.