Асеція

Практыкаванне. Прачытайце тэкст, адказаўшы пасля кожнага абзацу  на пытанні, скіраваныя на разважанне.

Асеція — краіна ў сэрцы Каўказа

Геаграфія і прырода

Асеція — гэта рэгіён у цэнтральнай частцы Каўказскіх гор. Яна падзяляецца на дзве часткі: Паўночную Асецію — Аланія, якая ўваходзіць у склад Расіі, і Паўднёвую Асецію, якая знаходзіцца на тэрыторыі Грузіі. Галоўная асаблівасць Асеціі — яе горы. Тут знаходзіцца вялікая колькасць вяршынь, перавалаў і горных далін. Праз Асецію праходзіць Вайнахская дарога і знакамітая Ваенна-Грузінская дарога, якая злучае Каўказ з іншымі рэгіёнамі. Улетку тут цёпла і сонечна, а зімой выпадае шмат снегу, таму горныя схілы становяцца месцам, прыдатным для катання на лыжах і сноўбордзе.

Пытанне: Ці любіце Вы горы? Што Вас больш прыцягвае — лета ці зіма ў горным рэгіёне?

Гісторыя і народ

Асяціны — гэта народ, які мае старажытныя карані і мае ў якасці роднае мовы асяцінскую, што належыць да іранскай групы моў. Іх продкамі лічацца аланы — ваяўнічыя плямёны, якія ў Сярэднявеччы кантралявалі вялікія тэрыторыі. На працягу стагоддзяў Асеція была месцам сустрэчы розных культур і народаў: тут праходзілі важныя гандлёвыя шляхі, адбываліся войны, а таксама культурны абмен. Асяціны з гонарам захоўваюць сваю гісторыю і традыцыі, а таксама ўшаноўваюць сваіх герояў.

Пытанне: Ці важна, на Ваш погляд, ведаць гісторыю свайго народа? Чаму? Якія факты з гісторыя асяцінцаў Вас уражваюць?

---

Традыцыі і святы

Асяцінскія традыцыі вельмі багатыя і разнастайныя. Асноўныя каштоўнасці — гэта павага да старэйшых, гасціннасць і сяброўства. Адным з галоўных сімвалаў Асеціі з’яўляюцца асетынскія пірагі — вялікая круглая выпечка з рознымі начынкамі: мясам, бульбаю, сырам або зелянінаю. На святы гатуюць адразу некалькі пірагоў, якія ложаць адзін на адзін. Сярод традыцыйных святаў — Дзень незалежнасці, святы, прысвечаныя героям вайны, і старажытныя абрадавыя дні, звязаныя з земляробствам.

Пытанне: Якая традыцыя ці страва асяцінскага народу Вам падаецца найбольш цікавай для замежных турыстаў?

---

Прырода і турыз[а]м

У Асеціі шмат прыродных славутасцяў: горныя азёры, вадаспады, пячоры, даліны і нацыянальныя паркі. Асабліва папулярныя сярод турыстаў Куртатынская цясніна, Цейская цясніна і Каўказскі біясферны запаведнік. Гэта месца ідэальна пасуе для пешых паходаў, альпінізму і фотасесій. Таксама ў гарах можна сустрэць рэдкія віды жывёл і раслін, якія ахоўваюцца дзяржаваю. У апошнія гады тут развіваецца экатурызм — падарожжы, якія дапамагаюць захаваць прыроду і мясцовую культуру.

Пытанне: Якія віды адпачынку на прыродзе Вам падабаюцца больш за ўсё? Чаму?

---

Асеція сёння

Сучасная Асеція — гэта спалучэнне старажытных традыцый і сучаснага жыцця. У гарадах будуюцца новыя дамы, школы, спартыўныя комплексы, але ў вёсках усё яшчэ можна ўбачыць традыцыйныя каменныя хаты і пачуць асяцінскую мову. Моладзь вывучае як родную, так і рускую мову, а таксама цікавіцца замежнымі культурамі. Улады і грамадскія арганізацыі працуюць над тым, каб развіваць турыз[а]м, захоўваць традыцыі і адкрываць Асецію для свету. Гэта месца, дзе мінулае і сучаснасць жывуць побач.

Пытанне: Як, на Ваш погляд, можна сумясціць захаванне традыцый і развіццё сучаснага жыцця?

✍️ Практыкаванне

Заданне: Перакладзіце наступныя фразы з асецінскай мовы на беларускую.

1. Фæддæх, уæздан!
2. Уæй, кай у?
3. Цæй уын?
4. Уæй, æрмæст.
5. Рахмат!
6. Нæ, аху.
7. Æмæ йæ у?
8. Фæлæуæр, нæ кæнæн.
9. Дæ бон уыд!
10. Дæ сæм уыд.
11. Æмæ æнцæн фæддæх.
12. Æнцæн фæндаг.
13. Фæлæуæр, æз нæ уарзонд.
14. Хуыцауæн фæддæх.
15. Дæ хъуы нæ бæрæг.

📘 Практыкаванне. Устаўце слушную форму займенніка па-беларуску

её → яе (+ яканне) (н)ей → ёй (н)им → [й]ім (на) нём → (на) ім им → ім (н)их → іх

мне → мне меня → мяне тебе → табе тебя → цябе себе → сабе себя → сябе

1. Гід паказаў (им) мапу горных перавалаў у Асеціі і растлумачыў (им) маршрут.
2. Мы сустрэлі (их) каля ўваходу ў музей і пайшлі разам з (ними).
3. Яна распавяла пра (себя) і пра сваю працу ў турыстычным цэнтры.
4. Ты можаш падарыць гэты асяцінскі пірог (ему), і ён (тебе) падзякуе.
5. Мы падзяліліся з (ей) фатаздымкамі з Куртатынскай цясніны.
6. Настаўнік гісторыі заўважыў (их) у зале і павітаўся з (ними).
7. Я ўбачыў (её) на свяце і падышоў да (её) пасля выступу.
8. Я перадаў (ей) паштоўку з выявай асяцінскае вёскі.
9. Мы прапанавалі (тебе) паехаць з намі ў паход па Каўказскіх гарах.
10. Ён паказаў (ей) старыя фотаздымкі і папрасіў (её) захаваць (их).
11. Мы слухалі (его) аповед пра легенды Асеціі і задавалі (ему) пытанні.
12. Турызм у Асеціі развіваецца, і мясцовыя жыхары заўсёды радуюцца, калі (им) прывозяць новых гасцей.
13. Гід запрасіў (её) на экскурсію і пазнаёміў з (ней) іншых турыстаў.
14. Я хачу параіць (тебе) гэты маршрут, даслаўшы (тебе) спасылку на (его).
15. Мы падтрымліваем (их) у развіцці турызму і дапамагаем (им) захоўваць традыцыі.
16. Мясцовы жыхар паказаў (ей) месца, дзе пачынаецца сцежка, і папрасіў (её) быць асцярожнай.
17. Яна часта распавядае (мне) пра (себя), калі гаворка заходзіць пра горныя падарожжы.
18. Сёння гід дапамог (мне) зразумець гісторыю, якую пажылы асяцін распавядаў пра (себя).
19. Мы арганізавалі сустрэчу, каб пазнаёміць (тебе) з жыхарамі горнай вёскі.
20. Яна глядзела на (себя) у ручное люстэрка, калі апранала традыцыйны касцюм.
21. Праз (меня) гід падзякаваў (тебе) за ўдзел у валанцёрскім праекце.
22. Я спытаўся у (тебя), ці можаш ты паказаць новы маршрут у гарах.
23. Ён расказаў (мне) пра (себя), і гэта (меня) вельмі ўразіла.
24. Калі ты хочаш, я магу навучыць (тебя) некалькім асяцінскім словам.
25. Мы з мясцовым гідам доўга абмяркоўвалі (тебя) і твае ідэі наокнт развіцця турызму.
26. Яна перадала (тебе) кнігу пра Асецію, каб ты мог даведацца больш.
27. Ты можаш давяраць (мне) і быць упэўнены, што я дапамагу (тебе) падрыхтаваць падарожжа.
28. Я падрыхтаваў фотаздымкі і даслаў іх (тебе).
29. Падчас падарожжа мы вучыліся апісваць (себя) на асяцінскай мове.
30. Ён папрасіў (меня) паказаць, дзе знаходзіцца Дыгорская цясніна.
31. Ты часта забываешся на (себя), дапамагаючы іншым турыстам, але пра (себя) важна памятаць.
32. Я заўважыў, як яна ўсміхаецца (тебе), калі распавядае пра сваю вёску.

📘 Практыкаванне.

Утварыце ад пададзеных ніжэй словаў формы меснага склону з дапамогаю прыметнікаў “на”, “у”, “пры”, “па”.

Схема:

• -ка (ж.р.) → -цы: казка → у казцы
• -ка (ж.р.) (націск.) → рака → у рацэ
• -к (м.р., н.р.) → -ку: парк → у парку
• -г (м.р.) → -зе: парог → на парозе
• зацвярдзелы зычны (Ж, Ш, Дж, Ч, Р + Ц) → -ы: плошча → плошчы
• мяккі зычны → -і: конь → кані
• астатнія выпадкі → -е: лес → у лесе
• балота → балоце (цеканне)

---

Словы для практыкавання:

гара, даліна, вёска, рака, вадаспад, перавал, храм, вежа, парк, крэпасць, дарога, пячора, мост, поле, бераг, горад, плошча, вуліца, музей, помнік

---

📘 Практыкаванне 2.

Надайце назоўнікам у дужках форму меснага склону.

1. У (гара) Казбек і на (перавал) было шмат снегу.
2. Мы фатаграфаваліся на (вуліца) і ў (цэнт[а]р) горада.
3. На (плошча) перад храмам праходзіў фестываль.
4. У (вёска) і на (палянка) сабраліся турысты.
5. Па (дарога) да Куртатынскага перавалу мы бачылі шмат аўтамабіляў.
6. На (бераг) ракі Ардон стаялі рыбаловы.
7. У (пячора) каля гары хаваюцца кажаны.
8. На (поле) і ў (даліна) ракі раслі кветкі.
9. У (музей) гісторыі мы ўбачылі экспанаты з раскопаў.
10. На (мост) праз раку Камбіл пайшлі пешаходы.
11. У (парк) і ў (вежа) гулялі дзеці.
12. На (помнік) героям вайны ляжалі кветкі.
13. У (крэпасць) захаваўся вельмі старажытны мур.
14. На (вулiца) і ў самім (музей) было шмат турыстаў.
15. У (гора) і ў (вёска) вялося будаўніцтва новых дамоў.
16. На (бераг) і ў (даліна) было сонечна і цёпла.
17. У (парк) і у (сквер) праводзілі кірмаш рамёстваў.
18. На (поле) перад крэпасцю пасвіліся козы і авечкі.
19. Будучы на (гара) Фіяндон, мы ішлі па пешай (сцежка).
20. На (плошча) выступаў народны ансамбль.

✏️ Практыкаванне. Надайце назоўнікам мужчынскага роду форму роднага склону адзіночнага ліку.

1. Гід стаміўся ад __________, __________ і __________. (пахад, пад’ём, спуск)
2. Я стараюся пазбягаць __________ (холад) у горных перавалах.
3. Мы не змаглі дайсці да вяршыні без __________ (гід).
4. Ён добра ведае гісторыю гэтага __________ (горад).
5. Гэта была галоўная прычына яго __________ (гнеў) на арганізатараў экскурсіі.
6. На даху __________ (дом) у Цейскай даліне ляжалі вялізныя гурбы __________ (снег).
7. Мы чакалі __________ на (жыхар) вёскі каля __________ (парог) старога __________ (храм).
8. Я не маю часу для __________ (смутак) і __________ (адчай) перад пад’ёмам у горы.
9. Турысцкая група прыйшла без __________, __________ і __________ (кампас, пальнік, заплечнік).
10. У гэтай вясковай краме мы не змаглі набыць __________ і __________ (хлеб, сыр).
11. Стрэлкі __________ спыніліся на вяршыні. (гадзіннік)
12. Я застаўся без свайго __________ (нататнік), бо пакінуў яго недзе каля __________ (бераг) ракі Ардон.
13. Ён перажыў шмат __________ (боль) падчас цяжкіх маршрутаў.
14. Мы пабачылі новае абсталяванне для __________ (тэлескоп).
15. Дзіця крычала ад __________ і __________, калі пачула шум вадаспаду. (жах, спалох)
16. Мы вымералі вышыню аднаго __________ (пік) у Асяцінскіх гарах.
17. На стале не было __________, __________ і __________ (асадка, мапа, фотаапарат), таму мы не змаглі зафіксаваць маршрут.
18. Гэты пропуск не можа лічыцца дзейсным без __________ (подпіс) кіраўніка групы.

Граматыка: Дзеепрыслоўі закончанага і незакончанага трывання

Памятка

• Незакончанае трыванне — што рабіць? → яны (цяперашняя форма) → замяніць -ць на -чы(-ся): казаць → яны кажуць → кажучы

• Закончанае трыванне — што зрабіць? → ён (мінулагодная форма) → дадаць -шы(-ся): сказаць → ён сказаў → сказаўшы
• Калі дзеяслоў зваротны, -ся захоўваецца.

📝 Практыкаванне.

У кожным сказе ад дзеяслова ў дужках утварыце дзеепрыслоўе закончанага або незакончанага трывання, звяртаючы ўвагу на кантэкст.

1. Гід, (распавядаць) гісторыі пра Асяцінскія горы, паказваў турыстам старыя мапы.
2. (Падняцца) на перавал, група спынілася, каб зрабіць фатаграфіі.
3. Экскурсавод, (паказваць) старажытныя вежы, тлумачыў іх абарончую ролю.
4. (Вандраваць) па Куртатынскім ушчыллі, мы сустрэлі мясцовых жыхароў.
5. Турысцкая група, (пабываць) у Цейскай даліне, падзялілася ўражаннямі з сябрамі.
6. (Фатаграфаваць) горныя краявіды, я не заўважыў, як спусцілася ноч.
7. Мясцовы жыхар, (расказаць) пра традыцыі, запрасіў нас на свята пірагоў.
8. (Ісці) па сцежцы, што вяла да вадаспаду, мы пачулі шум вады.
9. Вандроўнікі, (дабрацца) да вяршыні, узнялі сцяг сваёй групы.
10. (Гатаваць) асяцінскі пірог, гаспадыня распавядала пра сакрэты цеста.
11. Экспедыцыя, (даследаваць) пячоры, знайшла рэдкія археалагічныя знаходкі.
12. (Спыніцца) на беразе ракі Ардон, мы распалілі вогнішча.
13. Турысцкі гід, (паказаць) старажытны храм, расказаў пра яго легенды.
14. (Ехаць) па Ваенна-Грузінскай дарозе, мы бачылі шмат маляўнічых месцаў.
15. Група, (прайсці) праз горны тунэль, выйшла да шырокай даліны.
16. (Сабраць) рэчы ў заплечнік, ён выправіўся ў адзіночны паход.
17. Маладыя людзі, (вучыцца) альпінізму, трэніраваліся на скалах.
18. (Пачуць) легенду пра гары, дзе жывуць духі, дзеці доўга абмяркоўвалі яе.
19. Турысцкі фатограф, (зняць) світанак у гарах, выставіў здымкі на выставе.
20. (Пераадолець) цяжкі маршрут, мы адчулі гонар і радасць.

📝 Практыкаванне. Дыктоўка

Запішыце сказы, што прадыкцуе настаўнік:

1. Мы рыхтуем маршрут, каб наведаць найцікавейшыя мясціны Асеціі.
2. У Цейскай даліне турысты спыняюцца, каб зрабіць фатаграфіі гор.
3. Для падарожжаў у горы патрэбна цёплае адзенне і зручны абутак.
4. Кожны перавал мае сваю гісторыю і легенды.
5. Мясцовыя жыхары гасцінна сустракаюць падарожнікаў.
6. Нельга адмаўляць, што Асеція — гэта край дзіўнай прыгажосці.
7. У ёй ёсць і высокія горы, і шырокія даліны.
8. Экскурсіі дапамагаюць даведацца пра гісторыю і культуру народа.
9. Гіды стараюцца паказаць турыстам усе славутасці.
10. Падарожжы па Асеціі адкрываюць новыя ўражанні і эмоцыі.
11. Горныя краявіды захапляюць і натхняюць на творчасць.
12. Мясцовая кухня смачная і разнастайная.
13. Нават тыя, хто прыязджае ўпершыню, адчуваюць сябе тут як дома.
14. Учора мы наведалі старажытную крэпасць і былі ў захапленні.

---

📘 Практыкаванне 1. Устаўце дзеясловы ў дужках у слушнай форме цяперашняга часу

А1–А2:

1. Мы (падарожнічаць) ___ па горных сцежках Асеціі.
2. Турысцкая група (спыняцца) ___ у гасцявых дамах у вёсках.
3. Ці (фатаграфаваць) ___ ты горныя краявіды падчас паходаў?
4. Гід (расказваць) ___ пра гісторыю кожнага перавалу.
5. Яна (прыносіць) ___ мясцовыя стравы на абед для гасцей.
6. Мы (аглядаць) ___ старажытныя вежы і храмы.
7. Ці (спыняцца) ___ ты на вадаспадах, каб іх разгледзець?
8. Турысцкая група (слухаць) ___ легенды пра горных духаў.
9. Я (купляць) ___ сувеніры на мясцовым кірмашы.
10. Экскурсавод (праводзіць) ___ тур па Куртатынскім ушчыллі.
11. Ці (ведаць) ___ Вы, што Асеція славіцца сваімі пірагамі?
12. Мы (адпачываць) ___ на беразе горнай ракі.
13. Ты (паднімацца) ___ на вяршыню разам з гідам?
14. Мы (каратаць) ___ вечар у гасціннай асецінскай хаце.
15. Я (гуляць) ___ па вузкіх вуліцах старога пасёлка.

B1–B2:

1. Гіды (ствараць) ___ новыя маршруты для турыстаў.
2. Мясцовыя рамеснікі (падтрымліваць) ___ традыцыі народных промыслаў.
3. Ці (усведамляць) ___ ты, наколькі багатая культура гэтага рэгіёну?
4. Падарожнікі (адчуваць) ___ сябе шчаслівымі сярод гор.
5. Мы (даследаваць) ___ старажытныя руіны ў горах.
6. Гід (імкнуцца) ___ зрабіць экскурсію цікавай і карыснай.
7. Ці (удзельнічаць) ___ ты ў мясцовых святах?
8. Яны (вітаць) ___ турыстаў з усмешкай і гасціннасцю.
9. Мы (спалучаць) ___ пешыя паходы з наведваннем музеяў.
10. Вы (прыкладаць) ___ намаганні, каб вывучыць асецінскія традыцыі.