Тонгва
Мова тонгва (Tongva / Gabrielino / Kizh): што гэта за мова і чаму яна вяртаецца
Хто і дзе на ёй гаварыў
Tongva (таксама вядомая як Gabrielino / Gabrieleño або Kizh) — гэта ўта-ацтэцкая мова з такіцкай (Takic) падгрупы, на якой стагоддзямі размаўляў народ тонгва на тэрыторыі сучаснага Лос-Анджэлеса і ваколіц. Як мова штодзённай камунікацыі яна перастала функцыянаваць прыкладна да 1940-х, і сёння звычайна апісваецца як extinct language (вымерлая ў штодзённым ужытку).
Пры гэтым тонгва — не «музейны экспанат»: для супольнасці гэта частка ідэнтычнасці, таму размова хутчэй пра рэвіта́лізацыю (адраджэнне), чым пра «рамантычную настальгію». Language is back on the table.
Блізкія сваякі і «геаграфія» назваў
Тонгва блізка роднасная Serrano і ўвогуле ўпісваецца ў такіцкі кластар.
Назвы шэрагу гарадоў і раёнаў Паўднёвай Каліфорніі звязваюць з тонгва-паходжаннем (у папулярных пераліках часта згадваюцца, напрыклад, Pacoima, Tujunga, Topanga, Azusa, Cahuenga, Cucamonga), і гэтая тапанімія пастаянна ўсплывае ў публічных размовах пра гісторыю рэгіёна.
(Тут важны нюанс: этымалогіі канкрэтных тапонімаў у інтэрнэце часта падаюцца без надзейнай крыніцы — таму лепш трымацца агульнага факту пра тонгва-след у тапаніміі, а «значэнні» правяраць па племянных/акадэмічных даведніках.)
Як мову ўвогуле ведаюць, калі носьбітаў ужо няма?
Апора на палявыя нататкі Харынгтана
Асноўны «скарб» для тонгва — гэта палявая дакументацыя пачатку ХХ стагоддзя, найперш нататкі лінгвіста John Peabody Harrington. Істотная частка працы сёння — гэта не «вучымся па падручніку», а расшыфроўка і сістэматызацыя архіўных матэрыялаў.
Адна з вядомых ініцыятыў, звязаных з гэтымі матэрыяламі, — праекты па апрацоўцы/кадзіраванні вялікіх масіваў нататак Харынгтана для дакументавання і далейшага выкарыстання супольнасцю і даследчыкамі.
«Апошнія носьбіты» і складанасць праверкі
У публічных апісаннях часта падкрэсліваюць, што апошнія ўпэўнена зафіксаваныя вольныя носьбіты належалі да ранняга ХХ стагоддзя, а больш познія заявы пра «носбітаў» патрабуюць асцярожнай верифікацыі.
Рэвіта́лізацыя: як тонгва вяртаецца ў жыццё
Класы, слоўнікі, супольнасная практыка
З 2000-х гадоў тонгва-актывісты і лінгвісты працуюць у рэжыме «аднаўлення па аскепках»: выкарыстоўваюць пісьмовыя слоўнікі, параўноўваюць тонгва з лепш засведчанымі такіцкімі мовамі, робяць заняткі, уключаюць мову ў рытуальныя і супольнасныя кантэксты.
Важная фігура ў гэтай гісторыі — лінгвістка Pamela Munro (UCLA), якая была ментаркай для тых, хто хацеў вяртаць тонгва ў практыку, у тым ліку праз фарматы кшталту Breath of Life Workshop (Berkeley) — міжсупольнасныя сустрэчы, дзе карэнныя народы Каліфорніі працуюць з архівамі і метадамі адраджэння моў.
І яшчэ адзін вельмі «сучасны» штрых: мова жыве не толькі ў класах, але і ў публічных дыскусіях (рэлігійных, экалагічных) і медыяпрасторы — гэта частка аднаўлення статусу і бачнасці.
Гукі і будова: што ў тонгва асабліва «ўральскае па адчуванні», але не ўральскае па паходжанні
(Так, гэта мова не ўральская, але некаторыя рысы могуць падацца знаёмымі тым, хто любіць аглютынацыю.)
Фаналогія ў двух словах
У апісаннях, заснаваных на інтэрпрэтацыі нататак Харынгтана, падаецца набор зычных і галосных, прычым адзначаецца, што існуе некалькі арфаграфій (норм запісу), а гукі /b d f g/ могуць фігураваць як запазычанні.
Галосныя часта падаюць як сістэму з кароткімі і доўгімі (даўжыня пазначаецца падваеннем у запісе ў некаторых арфаграфіях).
Марфалогія
Тонгва часта характарызуюць як аглютынатыўную: словы «нарастаюць» суфіксамі і марфемамі, якія дадаюць граматычныя значэнні.
Лексіка, лічэбнікі і тэксты
Класічная праблема для рэвіта́лізацыі: шмат якія словы і формы засведчаны нераўнамерна (у розных запісвальнікаў, у розныя часы, з розным правапісам). Таму ў публікацыях можна ўбачыць некалькі варыянтаў запісу лічэбнікаў і слоў — гэта не «хаос», а след архіўнай гісторыі.
У крыніцах таксама згадваецца наяўнасць асобных тэкстаў кшталту перакладу «Малітвы Гасподняй» (The Lord’s Prayer) з місійных запісаў — як прыклад таго, як мова трапляла ў пісьмовыя рэлігійныя кантэксты.
Бонус-факт з космасу: Quaoar
Карэнная міфалогія тонгва «дацягнулася» нават да астраноміі: карлікавая планета (50000) Quaoar атрымала назву ў гонар стваральнага боства тонгва (Quaoar/Chinigchinix у розных перадачах імя).