Нарвежская мова

Агульная характарыстыка нарвежскай мовы

Нарвежская мова (norsk [nɔʂːk]) — паўночнагерманская мова індаеўрапейскай сям’і, якой размаўляюць нарвежцы. Яна з’яўляецца дзяржаўнай мовай Нарвегіі (каля 5 млн носьбітаў) і належыць да кантынуальных скандынаўскіх моў, што ў сучасным стане маюць выразную тэндэнцыю да аналітычнасці.

Нарвежская ўзаемна зразумелая з дацкай і шведскай: нарвежцы звычайна добра чытаюць дацкія тэксты, але размоўная дацкая можа быць цяжэйшай; размоўная шведская найчасцей успрымаецца лягчэй.

🧬 Класіфікацыя і месца сярод скандынаўскіх моў

Нарвежская належыць да:

індаеўрапейскіх → германскіх → паўночнагерманскіх (скандынаўскіх) моў.

У матэрыяле падаецца два папулярныя прынцыпы групавання:

1) Заходнескандынаўскія vs усходнескандынаўскія

nynorsk разам з ісландскай і фарэрскай звычайна адносяць да заходнескандынаўскіх.
дацкую і шведскую — да усходнескандынаўскіх.
bokmål займае прамежкавае месца; яго кансерватыўная форма riksmål моцна блізкая да дацкай традыцыі і цягнецца да ўсходняй групы.

2) Кантынуальныя vs астравыя скандынаўскія

кантынуальныя (нарвежская, дацкая, шведская) — больш аналітычныя;
астравыя (ісландская, фарэрская) — лепш захавалі флектыўнасць.

🌍 Распаўсюджанне і носьбіты

У Нарвегіі нарвежская — родная мова прыкладна для 95% насельніцтва. Акрамя таго, яна выкарыстоўваецца нарвежскімі супольнасцямі ў суседніх краінах, а таксама ў ЗША і Канадзе; колькасць носьбітаў за мяжой ацэньваецца ў некалькі сотняў тысяч.

🕰️ Гістарычнае развіццё

Гісторыю нарвежскай мовы ў матэрыяле прапануецца дзяліць на тры асноўныя перыяды:

старая нарвежская (700–1350)
сярэдняя нарвежская (1350–1525)
сучасная нарвежская (1525 — да сёння)

🪓 Старажытная аснова

Пачатак — стараскандынаўская (старая паўночная) (norrønt), якой карысталіся ў Скандынавіі прыкладна ў 200–800 гг.; найранейшы этап называюць таксама прасеверскім (urnordisk). У IX ст. старажытная паўночная пачала выразна дзяліцца на заходнюю (Нарвегія, Ісландыя) і ўсходнюю (Швецыя, Данія).

✍️ Руны і латініца

Старажытная паўночная спачатку запісвалася рунамі; латініца прыйшла ў Нарвегію ў XI ст.

🔁 Спрашчэнне марфалогіі

Старая нарвежская была флектыўнай: мела 4 склоны, дзеясловы адрознівалі асобу і лік. У перыяд сярэдняй нарвежскай адбываецца моцнае спрашчэнне марфалогіі, і мова набывае больш аналітычны характар.

🇩🇰 Доўгая дацкая дамінацыя

Пасля 1397 г. Нарвегія трапіла пад дацкую ўладу. Датчына паступова выціснула нарвежскую з афіцыйных сфер. У гарадах узнікалі гаворкі з перавагай дацкай лексікі і марфалогіі, але з нарвежскай фанетыкай і сінтаксісам; у вёсцы працягвалі жыць дыялекты, якія захоўвалі старанарвежскія рысы.

📚 Дзве літаратурныя нормы: bokmål і nynorsk

У выніку гістарычнага развіцця ў Нарвегіі суіснуюць дзве раўнапраўныя літаратурныя нормы:

bokmål [ˈbuːkˌmɔːl] — «кніжная мова», моцна звязаная з дацкай традыцыяй;
nynorsk [ˈnyːˌnɔʂːk] — «новая нарвежская», бліжэйшая да жывых дыялектаў.

Як гэта ўзнікла

Першы шлях (Wergeland і інш.): паступова «нарвежылі» дацкую пісьмовую норму; у 1852 г. сфарміравалася дацка-нарвежская норма, пазней вядомая як riksmål (з 1890).
Другі шлях (Ivar Aasen): на аснове дыялектаў створаны landsmål, які ў 1885 г. прызналі другой афіцыйнай нормай.

У 1929 landsmål перайменавалі ў nynorsk, а «абноўлены riksmål» — у bokmål. Сам riksmål застаўся як неафіцыйная, але ўжывальная кансерватыўная разнавіднасць. Таксама згадваецца høgnorsk як неафіцыйная кансерватыўная форма новай нарвежскай.

📝 Алфавіт і правапіс

Нарвежская пішацца лацініцай з літарамі æ, ø, å. Алфавіт мае 29 літар.

Важны момант: літара Å/å уведзена ў 1917 годзе і замяніла старое Aa/aa (якое ўсё яшчэ сустракаецца ў імёнах і старых дакументах; у слоўніках aa ўпарадкоўваецца як å у канцы).

Правапіс у прынцыпе фаналагічны, але захоўвае шмат гістарычных асаблівасцей і выключэнняў (напрыклад, розныя напісанні аднаго гуку: sj, sk, skj для [ʃ]).

🔊 Вымаўленне і прасодыя

Прынцып камплементарнай даўжыні

У націскных складах працуе правіла:

або доўгі галосны + кароткі (або нулявы) зычны,
або кароткі галосны + доўгі зычны.

Пара прыкладаў з матэрыялу:

tak [ˈtɑːk] — «дах»
takk [ˈtɑkː] — «дзякуй»

Рэтрафлексія

У групах /rd, rl, rn, rs, rt/ часта знікае /r/, а наступны зычны становіцца рэтрафлексным ([ɖ, ɭ, ɳ, ʂ, ʈ]); гэта можа адбывацца і на мяжы слоў.

Меладычны націск: акцэнт I і II

Нарвежская, як і шведская, мае двайны меладычны націск (акцэнт I і акцэнт II). Правілы складанныя, з вялікай колькасцю выключэнняў і рэгіянальных адрозненняў — адсюль «спеўнасць» нарвежскай інтанацыі.

⚙️ Граматыка ў агульных рысах

Сучасная нарвежская ў цэлым мае мінімальную флексію і пераважна аналітычны характар.

Род: у nynorsk і большасці дыялектаў — мужчынскі, жаночы, ніякі; у riksmål жаночыя формы знікалі, а ў bokmål іх часткова вярталі рэформы (але не ўсе гэта прынялі).
Член: ёсць няпэўны член (en/ei/et; ein/eit) і пэўны член, які часта стаіць пасля назоўніка (-en, -a, -et і інш.). У спалучэнні з прыметнікамі можа ўзнікаць «падвойная пэўнасць» (вольны член перад + суфікс пасля).
Склоны: з гістарычнай сістэмы ў асноўным застаўся родны на -s для прыналежнасці; іншыя адносіны часта выражаюцца прыназоўнікамі.
Дзеяслоў: простыя формы цяперашняга і мінулага часу; астатнія — праз дапаможныя. У цяперашнім часе тыповая канчатка -r. Інфінітыў звычайна на -e, у nynorsk магчымы -a; часта выкарыстоўваецца часціца å перад інфінітывам.

🧱 Сінтаксіс і адмова

Нарвежская мае адносна строгі парадак SVO, а фінітны дзеяслоў часта стаіць на другім месцы ў сказе. Пытанне звычайна ўтвараецца інверсіяй.

Адмова:

як правіла адзін адмоўны элемент у сказе,
адмова дзеяслова — часціца ikke/ikkje, якая звычайна стаіць пасля дзеяслова.

🤝 Ветлівае зваротанне

Існуе ветлівае «оніканне» праз De, але сёння яно рэдкае. У паўсядзённым жыцці нарвежцы звычайна звяртаюцца на du нават да незнаёмых.

🏛️ Моўная інстытуцыя

Ключавы дарадчы орган у пытаннях моўнага планавання — Språkrådet (Моўная рада). Яна займаецца падтрымкай моўнай культуры, кансультаваннем школ, СМІ і ўстаноў, а таксама захаваннем павагі да розных нарвежскіх варыянтаў.

🧾 Кароткія прыклады: bokmål vs nynorsk

Bokmål: Jeg kommer fra Norge.
Nynorsk: Eg kjem frå Noreg.
Bokmål: Hva heter han?
Nynorsk: Kva heiter han?
Bokmål: Dette er en hest.
Nynorsk: Dette er ein hest.