Мадальныя словы
Што такое мадальныя словы?
Мадальныя словы – гэта словы, якія выражаюць неабходнасць, магчымасць, абавязак, верагоднасць або стаўленне да дзеяння. Яны часта звязваюцца з дзеясловамі ў інфінітыве і зменьваюцца па родах і ліках.
📌 Асноўныя значэнні мадальных слоў:
• Неабходнасць / павіннасць (павінен/павінны, абавязаны, вымушаны).
• Магчымасць / верагоднасць (здатны, здольны).
• Жаданне / намер (прагны, схільны, гатовы).
Кароткая ці поўная форма?
«Праблема» мадальных слоў адна – дакладна вызначыць, якая будзе форма, поўная ці кароткая. Ён павінен ці ён павінны? Я ўпэўнена ці я ўпэўненая?
Правіла: Трэба праверыць якой часцінаю мовы з’яўляецца мадальнае слова, калі прыметнікам, то лепш ужываць толькі поўную форму (бо прыметнікі не маюць кароткай формы), калі дзеепрыметнікам – дык магчымыя абедзве формы, але ў мужчынскім родзе будзе толькі поўная.
Прыклад:
Варыянт 1: Мадальнае слова «згодны» – прыметнік, бо не мае суфіксаў дзеепрыметнікаў (-ан, -ен, -ян), таму магчымыя толькі поўныя формы: ён згодны, яна згодная, яны згодныя.
Варыянт 2: Мадальнае слова «павінен» – дзеепрыметнік (бо ёсць суфікс -ен-) , таму можна ўтвараць як кароткія формы (ён павінен, яна/яно павінна, яны павінныя), так і поўныя (ён павінны, яна павінная, яно павіннае, яны павінныя).
Варыянт 3: Мадальнае слова «вымушаны» – дзеепрыметнік (бо ёсць суфікс -ан-), таму можна ўтвараць як кароткія формы (ён вымушаны, яна/яно вымушана, яны вымушаны), так і поўныя (ён вымушаны, яна вымушаная, яно вымушанае, яны вымушаныя).
NB! Звярніце ўвагу на тое, што ў мужчынскім родзе заўжды будзе поўная форма, бо дзеепрыметнікі не маюць кароткае формы ў мужчынскім родзе: толькі ён вымушаны (а не вымушан)
Лацвейшае правіла
Калі мадальнае слова пазначае, што дзеянне было выканае над асобаю, то яно будзе мець як кароткую, так і поўную форму (толькі ў мужчынскім родзе заўжды поўную), калі – што дзеянне зробленае самою асобаю, то будуць толькі поўныя формы.
•абавязаны – дзеянне выконваецца над асобаю (кагосьці абавязалі), таму можна ўжываць як кароткія (ён абавязаны, яна абавязана, яны абавязаны), так і поўныя формы (ён абавязаны, яна абавязаная, яны абавязаныя)
•здольны – дзеянне робіць сама асоба, таму трэба ўжываць поўныя формы: ён здольны, яна здольная, яны здольныя.
Розніца паміж кароткай і поўнай формамі мадальных слоў
| павінен – павінна – павінна – павінны | павінны – павінная – павіннае – павінныя |
| •Найчасцей выкарыстоўваецца ў афіцыйным, пісьмовым і размоўным стылі. | •Утвараецца паводле агульнага правіла ўтварэння прыметнікаў (параўн. «адказны – адказныя»).
•Ужываецца радзей і можа сустракацца ў гаворках або ў больш старажытных тэкстах. |