Lekcja 1. Zasady czytania. Odmiana czasowników
🟦 Правілы чытання і практыкаванні
Фанетычны закон: Узнікненне шыпячых пры змякчэнні
Калі пасля літар c, s, z, dz стаіць літара “і”, тады яны чытаюцца не як [ц], [с], [з], а як [ч], [щ], [жь], [джь], то-бок гэтак жа, як літары ć, ś, ź, dź.
Важна: “спалучэнні” ia, ie, io, iu чытаюцца як адзін гук: ciepło – гэта не [чіепўо], а [чепўо]
Спалучэнні ci, si, zi, dzi:
🔹 ci : [чь] перад галосным і [чі] перад зычным
Przykład:
- ciasto (пірог) — [часто] (перад галосным)
- cicho (ціха) — [чіхо] (перад зычным)
Słowa do czytania: ciasto (пірог), cicho (ціха), ciepło (цяпло), cieszyć się (радавацца), ciekawy (цікавы), cień (цень), ciepły (цёплы)
🔹 si : [щ] перад галосным і [щі] перад зычным
Przykład:
- siedem (сем) — [щедэм]
- sikora (сініца) — [щікора]
siano (сена), silnik (рухавік), siostra (сястра), siedzieć (сядзець), silny (моцны), sielski (ідылічны), siekiera (сякера)
🔹 zi : [жь] перад галосным і [жі] перад зычным
Przykład:
- zielony (зялёны) — [жэлёны]
- zima (зіма) — [жэмя]
Słowa do czytania: zielony (зялёны), , ziemia (зямля), zieleń (зялёнасць), ziewać (пазяхаць), ziółko (зёлка)
🔹 dzi : [джь] перад галосным і [джі] перад зычным
dziadek (дзед), dziura (дзірка), dziennik (дзённік), dziwne (дзіўнае), dziwny (дзіўны)
🔹 Супермяккія літары ć, ś, ź, dź
Przeczytajcie słowa z literami ć, ś, ź, dź.
- ć: kończyć (сканчаць), ćwiczyć (практыкавацца), lecieć (ляцець), uczyć się (вучыцца), tańczyć (танцаваць)
- ś: śpiewać (спяваць), śnieg (снег), śmiać się (смяяцца), świeca (свечка), środa (серада)
- ź: źle (дрэнна), związek (сувязь), źródło (крыніца), późno (позна), jeździć (ездзіць), opóźnienie (затрымка)
- dź: dźwigać (падымаць), dźwięk (гук), niedźwiedź (мядзведзь), dźwignia (рычаг), dźwiga (ён/яна падымае)
🔹 Спалучэнні ch, cz, sz, rz, ż, dż, dź:
Шыпячыя гукі:
| Спалучэнне | Гук | Прыклад |
| ch | [х] | chleb (хлеб) |
| cz | [ч] | czas (час) |
| sz | [ш] | szkoła (школа) |
| rz / ż | [ж] | rzeka (рака) / żur (поліўка на квасе) |
| dż | [дж] | dżem (варэнне) |
ch (гук [х]): chleb (хлеб), choinka (яліна), chomik (хамяк), chatka (хатка), chcieć (хацець)
cz (гук [ч]): czapka (шапка), czas (час), czekolada (шакалад), czysty (чысты), człowiek (чалавек)
sz (гук [ш]): szkoła (школа), szafa (шафа), szum (шум), szklanka (шклянка), szkoda (шкода)
rz / ż (гук [ж]): rzeka (рака), żaba (жаба), żurek (кіслы суп), życie (жыццё), rżnąć (рэзаць)
dż (гук [дж]): dżem (варэнне), dżinsy (джынсы), dżungla (джунглі), dżentelmen (джэнтльмен)
🟦 Асаблівасці чытання насавых гукаў
🔹 Вымаўленне з прыгукам [н] перад t, d, dz, c, ć, dź, cz, dż (то-бок выбухнымі гукамі – усе ў складзе якіх ёсць прыгукі [т] і [д]) + k
Напрыклад:
kąt – [конт] (кут), tędy – [тэнды] (туды)
prędzej (хутчэй, раней), biegnący (той, які бяжыць), pięć (пяць), dźwięk (гук)
🔹[ом] і [эм] перад b, p
ząb (зуб), zęby (зубы), dąb (дуб), dęby (дубы), pępek (пупок), głębia (глыбіня)
🔹 Без насавання перад l, ł
zaczął (пачаў), zaczęli (пачалі), przyjęli (прынялі), minęło (прайшло), ściął (ссек), płynęli (плылі), wzięli (узялі)
🔹 На канцы слова ę чытаецца як чыстае э
zrobię (зраблю), chcę (хачу), chodzę (хаджу), idę (я іду), będę (буду), ujrzę (убачу), zobaczę (пагляджу, пабачу)
Ćwiczenie. Co z wymienionych rzeczy widzicie na obrazku? (Што з пералічанага вы бачыце на карцінцы?)
Карыстайцеся фразаю Ja widzę …
kubek, zeszyt, telefon, plecak, myszka, jabłko, stół, kredki, komputer, butelka, krzesło, torba, okno
Спражэнне дзеясловаў у цяперашнім часе
У польскай мове ўсе дзеясловы змяняюцца ў залежнасці ад асобы, ліку і часу. У польскай мове існуе чатыры тыпы спражэння дзеясловаў (cztery koniugacje czasowników). Асноўныя – дзеясловы 1-й і 2-й групы.
Спражэнне дзеясловаў 1-й групы (-ać)
Гэта найбольш распаўсюджаная група дзеясловаў у польскай мове. Да яе належаць дзеясловы, што сканчваюцца на -ać.
Схема спражэння: адкінуць толькі дзеяслоўны суфікс -ć і да атрыманай асновы далучаць належныя асабовыя канчаткі.
Przykład odmiany
czytać (чытаць) — 1-е спражэнне
| Асоба | Форма | Параўнанне са спражэннем у беларуская мове |
| ja | czytam | чытаю |
| ty | czytasz | чытаеш |
| on / ona / ono | czyta | чытае |
| my | czytamy | чытаем |
| wy | czytacie | чытаеце |
| oni (мужчыны і змяшаная група) / one (пра жанчын і рэчы) | czytają | чытаюць |
1-я група (на -ać): mówić (казаць), czytać (чытаць), pisać (пісаць), lubić (любіць), kochać (кахаць)
Odmiana czasowników w zdaniach
📘 Ja czytam książkę. (Я чытаю кнігу.)
📘 Ty piszesz list. (Ты пішаш ліст.)
Спражэнне дзеясловаў 2-й групы (-ić, -eć)
Дзеясловы гэтае групы сканчваюцца на -ić або -eć.
Схема спражэння: адкінуць цалкам дзеяслоўны канчатак (-ić, -eć) і да атрыманай асновы далучаць належныя асабовыя канчаткі.
Przykład odmiany
mówić (размаўляць, гаварыць) – 2-е спражэнне
| Асоба | Форма | Параўнанне са спражэннем у беларуская мове |
| ja | mówię | моўлю |
| ty | mówisz | мовіш |
| on / ona / ono | mówi | мовіць |
| my | mówimy | мовім |
| wy | mówicie | мовіце |
| oni / one | mówią | мовяць |
1-я група (на -ać): mówić (казаць), czytać (чытаць), pisać (пісаць), lubić (любіць), kochać (кахаць)
Odmiana czasowników w zdaniach
📘 Ona robi zadanie domowe. (Яна робіць хатняе заданне.)
📘 My myślimy o wakacjach. (Мы думаем пра вакацыі.)
📘 Ja mówię po polsku. (Я гавару па-польску.)
Ćwiczenia
Ćwiczenie: Uzupełnijcie zdania odpowiednią formą czasownika w nawiasie
(Устаўце правільную форму дзеясловаў у дужках у цяперашнім часе)
- Ja __________ po polsku. (mówić) — Я размаўляю па-польску.
- Państwo __________ gazetę. (czytać) — Вы чытаеце газету.
- Pan __________ e-mail do kolegi. (pisać) — Вы (спадар) пішаце ліст сябру.
- My __________ pizzę. (lubić) — Мы любім піцу.
- Oni __________ swoją rodzinę. (kochać) — Яны кахаюць сваю сям’ю.
- Czy Pani __________ zadanie domowe? (robić) — Ці Вы (спадарыня) робіце хатняе заданне?
- Ona __________ do szkoły codziennie. (chodzić) — Яна ходзіць у школу штодня.
- Państwo __________ bardzo dobrze. (tańczyć) — Вы вельмі добра танцуеце.
- Ja __________ ten obraz. (widzieć) — Я бачу гэты малюнак.
- My często __________ o przyszłości. (myśleć) — Мы часта думаем пра будучыню.
- Marek __________ po angielsku i po niemiecku. (mówić) — Марэк кажа па-ангельску і па-нямецку.
- Dzieci __________ książki o zwierzętach. (czytać) — Дзеці чытаюць кніжкі пра жывёл.
- Czy Państwo __________ bajki dzieciom? (pisać) — Ці Вы пішаце казкі дзецям?
- Oni __________ muzykę klasyczną. (lubić) — Яны любяць класічную музыку.
- Czy Pani __________ swojego psa? (kochać) — Ці Вы (спадарыня) любіце свайго сабаку?
- My __________ razem projekt w pracy. (robić) — Мы разам робім праект на працы.
📚 Dialog po polsku
Tэма: Першае знаёмства і гутарка пра хобі
Ćwiczenie. Przeczytajcie dialog z podziałem na role.
Anna: Cześć! Jak masz na imię?
(Прывітанне! Як цябе завуць?)
Marek: Cześć! Mam na imię Marek. A Ty?
(Прывітанне! Мяне завуць Марэк. А цябе?)
Anna: Jestem Anna. Miło mi Cię poznać!
(Я Ганна. Прыемна з табой пазнаёміцца!)
Marek: Mi również miło. Skąd jesteś?
(Мне таксама прыемна. Адкуль ты?)
Anna: Jestem z Krakowa. A Ty?
(Я з Кракава. А ты?)
Marek: Ja jestem z Warszawy. Co lubisz robić w wolnym czasie?
(Я з Варшавы. Што ты любіш рабіць у вольны час?)
Anna: Lubię czytać książki i spacerować po parku. A Ty?
(Я люблю чытаць кнігі і гуляць па парку. А ты?)
Marek: Gram na gitarze i lubię oglądać filmy.
(Я іграю на гітары і люблю глядзець фільмы.)
Anna: Super! Jaką muzykę lubisz?
(Супер! Якую музыку ты любіш?)
Marek: Lubię muzykę rockową. A Ty?
(Я люблю рок-музыку. А ты?)
Anna: Ja wolę muzykę klasyczną.
(Я аддаю перавагу класічнай музыцы.)
Marek: Chodzisz czasem na koncerty?
(Ты часам ходзіш на канцэрты?)
Anna: Tak, bardzo lubię koncerty na żywo!
(Так, я вельмі люблю жывыя канцэрты!)
Marek: Ja też! Może kiedyś pójdziemy razem?
(Я таксама! Можа калі-небудзь пойдзем разам?)
Anna: Świetny pomysł!
(Выдатная ідэя!)
📘 Лексіка для замацавання:
- mieć na imię – мець імя
- miło mi (cię) poznać – прыемна пазнаёміцца
- skąd jesteś? – адкуль ты?
- czytać książki – чытаць кнігі
- spacerować – шпацыраваць
- grać na gitarze – граць на гітары
- oglądać filmy – глядзець фільмы
- muzyka rockowa / klasyczna – рок-музыка / класічная музыка
- koncert – канцэрт
- wolny czas – вольны час
- świetny pomysł – выдатная ідэя
✍️ Практыкаванне для замацавання
Wybierzcie odpowiedź
Cześć! Jak ________?
a) masz na imię
b) lubisz filmy
c) grasz na gitarze
- Bardzo ________ Cię poznać! a) wolę b) miło mi c) czytam
- Skąd ________? a) czytasz b) jesteś c) spacerujesz
- W wolnym czasie lubię ________. a) muzykę b) czytać książki c) koncerty
- Lubię ________ po parku. a) spacerować b) grać c) pisać
- Marek ________ na gitarze. a) gra b) czyta c) ogląda
- Anna woli ________ muzykę. a) rockową b) klasyczną c) jazzową
7. To jest naprawdę ________ pomysł!
a) świetny
b) dziwny
c) mały