Антоні Тызенгаўз

Антоні Тызенгаўз — (выдающийся) дзяржаўны (деятель) і (просветитель) XVIII стагоддзя

Антоні Тызенгаўз (1733–1785) — выбітны (представитель) беларускай шляхты, дзяржаўны адміністратар, (хозяйственный) рэфарматар і культурны мецэнат, чыя дзейнасць (сыграла важную роль) ў гісторыі Вялікага Княства Літоўскага другой паловы XVIII стагоддзя. (Происходил) з вядомага роду Тызенгаўзаў, атрымаў адукацыю ў Віленскім калегіуме езуітаў, дзе ўжо ў (юношеском) узросце праявіў (заинтересованность) да гуманітарных навук і публічных спраў.

(Начав) кар’еру з (военной) службы, Тызенгаўз (вскоре) цалкам пераключыўся на дзяржаўную і (хозяйственную деятельность). Ён (последовательно) займаў (ряд) высокіх (должностей): пісара, (конюшего), а з 1765 года — надворнага падскарбія літоўскага. Адначасова з тым быў (старостой) гарадзенскім і адной з (самых близких) давераных (личностей) караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага. У гэтай якасці ён (возглавлял) адміністрацыю каралеўскіх эканомій у Вялікім Княстве Літоўскім.

Асноўным (направлением деятельности) Тызенгаўза была мадэрнізацыя гаспадарчага і культурнага жыцця Гродна і яго (окрестностей). Па яго ініцыятыве (в предместии) Гарадніца быў створаны буйны (промышленно)-адміністрацыйны комплекс, які складаўся з дзясяткаў мануфактур і (учебных учреждений). Сярод (производств) варта (выделить) суконную, (платяную), карэтную, (шёлковую), збройную, (кожевенную), а таксама фабрыкі (игральных) карт і (шляп). Нягледзячы на прагрэсіўны характар ініцыятыў, многія з іх аказаліся эканамічна (невыгодный).

(Значительную) ўвагу Тызенгаўз (уделял) развіццю сельскай (хозяйства). Ён арганізаваў вывучэнне перадавых еўрапейскіх агратэхнічных практык, падтрымліваў (внедрение) новых сельскагаспадарчых культур і парод жывёлы. Аднак яго аграрная рэформа, заснаваная на (усилении) фальварковай сістэмы і (барщины), выклікала супраціў сялян і ў 1769 годзе прывяла да (повстания) ў Шавельскай эканоміі.

Яго (просветительская) дзейнасць вылучалася асаблівым (масштабом). У (Гродно) былі адкрыты кадэцкі корпус, школы (землемерного дела), медыцыны, (торговли). Тызенгаўз фінансаваў падарожжы студэнтаў за мяжу, збіраў (специализированную) літаратуру, (способствовал) абмену ведамі паміж рэгіёнамі і краінамі.

(Отдельное) месца ў культурнай (наследстве) Тызенгаўза займае яго тэатр. Ён не толькі (приглашал) прафесійных артыстаў з Італіі і Францыі, але і арганізаваў тэатральную школу для прыгонных. Пастаноўкі дасягнулі высокага мастацкага ўзроўню, а прыдворная капэла славілася нават па-за межамі Беларусі. Ён разглядаў тэатр як сродак выхавання і асветы шляхты, а не як камерцыйную ці народную забаву.

З мэтай пашырэння друкаванага слова Тызенгаўз заснаваў друкарню ў Гродне, дзе выдаваліся падручнікі, календары, навуковыя працы, а таксама першая беларуская газета — Gazeta Grodzieńska.

Палітычныя інтрыгі і няздольнасць мануфактур да самафінансавання прывялі да яго адстаўкі ў 1780 годзе. Апошнія гады жыцця правёў у Варшаве, дзе і памёр. Пахаваны ў фамільным склепе ў Жалудоцкім касцёле.

Антоні Тызенгаўз — адна з найбольш выразных постацей эпохі Асветніцтва на беларускіх землях, чалавек руплівы, адукаваны і паслядоўны ў сваёй місіі абнаўлення дзяржавы праз культуру, асвету і гаспадарку.

Практыкаванні

Практыкаванне 1. Утварыце ад пададзеных словаў усе магчымыя аднакарэнныя словы.

руплівы
спадчына
клопат
род
воля
згуба
жніво
журба
годнасць
памяць
думка
мара
жвавы
сведка
гаспадар
скруха
слава
дарога

Практыкаванне 2. Суаднясіце дзеясловы з іх азначэннямі

Практыкаванне 3. Утварыце ад дзеясловаў у дужках дзеепрыслоўі закончанага ці неказакончанага трывання, у залежнасці ад трывання дзеяслова.

Узор:

успадкаваць (што зрабіць?) → успадкаваўшы (што зраюіўшы?)

засноўваць (што рабіць?) → засноўваючы (што робячы?)

Антоні Тызенгаўз стаў вядомым, (узначальваць) эканамічную раду.
(Падтрымліваць) сувязі з італьянцамі, мецэнат запрашаў артыстаў.
Заснаваўшы школу, ён доўга шукаў настаўнікаў з досведам.
(Дасягнуць) поспеху ў Гродне, Антоні Тызенгаўз пашырыў рэформатарскую дзейнасць.
Культурны дзеяч меў уплыў на шмат якія сферы дзейнасці, (фінансаваць) выданне кніг.
(Арганізаваць) вытворчасць, гаспадар чакаў прыбытку.
(Спрыяць) асвеце, Тызенгаўз адкрыў некалькі школ у Гродне.
Тызенгаўз вылучаўся на фоне іншых, (удзельнічаць) у дзяржаўных справах.
(Пераключыцца) з вайсковай службы, Тызенгаўз стаў падскарбіем.
(Вывучаць) агратэхніку, давераны Тызенгаўза накіраваўся ў Англію.
Тызенгаўз умацаваў уладу, (прызначаць) сваіх намеснікаў.
(Дзейнічаць) паслядоўна, ён не спыняўся на задуманым, бо марыў пра будучыню.
(Выдаваць) «Гродзенскую газету», Тызенгаўз пашыраў інфармацыйную прастору.
(Стварыць) адміністрацыйны цэнтр, ён змяніў горад да непазнавальнасці
(Разглядаць) тэатр як сродак асветы, ён падтрымліваў паказы.