Антоні Тызенгаўз

Антоні Тызенгаўз — выбітны дзяржаўны дзеяч і асветнік XVIII стагоддзя

Антоні Тызенгаўз (1733–1785) — выбітны прадстаўнік беларускай шляхты, дзяржаўны адміністратар, гаспадарчы рэфарматар і культурны мецэнат, чыя дзейнасць адыграла важную ролю ў гісторыі Вялікага Княства Літоўскага другой паловы XVIII стагоддзя. Паходзіў з вядомага роду Тызенгаўзаў, атрымаў адукацыю ў Віленскім калегіуме езуітаў, дзе ўжо ў юнацкім узросце праявіў зацікаўленасць да гуманітарных навук і публічных спраў.

Пачаўшы кар’еру з вайсковай службы, Тызенгаўз неўзабаве цалкам пераключыўся на дзяржаўную і гаспадарчую дзейнасць. Ён паслядоўна займаў шэраг высокіх пасад: пісара, канюшага, а з 1765 года — надворнага падскарбія літоўскага. Адначасова з тым быў старостам гарадзенскім і адным з найбліжэйшых давераных асобаў караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага. У гэтай якасці ён узначальваў адміністрацыю каралеўскіх эканомій у Вялікім Княстве Літоўскім.

Асноўным накірункам дзейнасці Тызенгаўза была мадэрнізацыя гаспадарчага і культурнага жыцця Гродна і яго наваколля. Па яго ініцыятыве ў прадмесці Гарадніца быў створаны буйны прамыслова-адміністрацыйны комплекс, які складаўся з дзясяткаў мануфактур і навучальных устаноў. Сярод вытворчасцяў варта вылучыць суконную, палатняную, карэтную, шаўковую, збройную, гарбарную, а таксама фабрыкі гульнявых карт і капелюшоў. Нягледзячы на прагрэсіўны характар ініцыятывы, многія з гэтых прадпрыемстваў аказаліся эканамічна нявыгаднымі.

Значную ўвагу Тызенгаўз надаваў развіццю сельскай гаспадаркі. Ён арганізаваў вывучэнне перадавых еўрапейскіх агратэхнічных практык, падтрымліваў увядзенне новых сельскагаспадарчых культур і парод жывёлы. Аднак яго аграрная рэформа, заснаваная на ўзмацненні фальваркавай сістэмы і паншчыны, выклікала супраціў сялян і ў 1769 годзе прывяла да паўстання ў Шавельскай эканоміі.

Яго асветніцкая дзейнасць вылучалася асаблівым маштабам. У Гродне былі адкрыты кадэцкі корпус, школы землямерства, медыцыны, гандлю. Тызенгаўз фінансаваў падарожжы студэнтаў за мяжу, збіраў спецыялізаваную літаратуру, спрыяў абмену ведамі паміж рэгіёнамі і краінамі.

Асобнае месца ў культурнай спадчыне Тызенгаўза займае яго тэатр. Ён не толькі запрашаў прафесійных артыстаў з Італіі і Францыі, але і арганізаваў тэатральную школу для прыгонных. Пастаноўкі дасягнулі высокага мастацкага ўзроўню, а прыдворная капэла славілася нават па-за межамі Беларусі. Ён разглядаў тэатр як сродак выхавання і асветы шляхты, а не як камерцыйную ці народную забаву.

З мэтай пашырэння друкаванага слова Тызенгаўз заснаваў друкарню ў Гродне, дзе выдаваліся падручнікі, календары, навуковыя працы, а таксама першая беларуская газета — Gazeta Grodzieńska.

Палітычныя інтрыгі і няздольнасць мануфактур да самафінансавання прывялі да яго адстаўкі ў 1780 годзе. Апошнія гады жыцця правёў у Варшаве, дзе і памёр. Пахаваны ў фамільным склепе ў Жалудоцкім касцёле.

Антоні Тызенгаўз — адна з найбольш выразных постацей эпохі Асветніцтва на беларускіх землях, чалавек руплівы, адукаваны і паслядоўны ў сваёй місіі абнаўлення дзяржавы праз культуру, асвету і гаспадарку.