Армянская мова: ад грабара да сучасных нормаў

📌 Агульная характарыстыка

Армянская мова — հայերեն (hayeren — «армянская мова») — адзіны сучасны прадстаўнік самастойнай армянскай галіны індаеўрапейскай моўнай сям’і. Яна з’яўляецца роднай мовай армянскага народа і мае статус дзяржаўнай мовы Рэспублікі Арменія.

Армянская мова гістарычна фарміравалася ў Армянскім нагор’і, аднак у выніку міграцый і падзей XX стагоддзя шырока распаўсюджана таксама ў дыяспары. Агульная колькасць носьбітаў ацэньваецца прыкладна ў 5–7 мільёнаў чалавек.

Асаблівай адметнасцю армянскай мовы з’яўляецца ўласная пісьмовая сістэма, створаная ў 405 годзе асветнікам Месроп Маштоц.

Саманазвы і базавыя словы:

հայ (hay — «армянін»)
Հայաստան (Hayastan — «Арменія»)
լեզu — լեզու (lezú — «мова»)
գիր (gir — «літара, пісьмо»)

🧬 Класіфікацыя і «моўная адзінота»

Армянская мова належыць да індаеўрапейскай сям’і, але не ўваходзіць ні ў адну з буйных падгруп (славянскую, германскую, раманскую і інш.). Яна ўтварае самастойную галіну, што робіць яе асабліва значнай для гістарычнай лінгвістыкі.

Мова мае ўласныя фанетычныя законы і значны пласт старажытных кантактаў. У ёй назіраецца перавага сатэмных рыс, аднак яна не класіфікуецца строга як сатэмная.

Індаеўрапейскія кагнаты:

մայր (mayr — «маці»)
հայր (hayr — «бацька»)
անուն (anun — «імя»)
յոթ (yot’ — «сем»)
ութ (ut’ — «восем»)
տասը (tasə — «дзесяць»)

🕰️ Гістарычнае развіццё армянскай мовы

📜 Старажытнаармянская мова — գրաբար

Գրաբար (grabar — «кніжная мова») засведчана з V стагоддзя і доўгі час была царкоўнай і літаратурнай нормай.

Прыклад лексікі грабара:

լոյս (luys — «святло»)
հայր (hayr — «бацька»)
մայր (mayr — «маці»)
ազատ (azat — «свабодны»)
հավասար (havasar — «роўны»)

🏺 Сярэднеармянская мова

Пераходны перыяд (XII–XVIII ст.), калі мова паступова набліжаецца да жывых гаворак.

Прыклад:

մարդ (mard — «чалавек»)
տուն (tun — «дом»)
սիրտ (sirt — «сэрца»)

📰 Сучасная армянская мова

З XVIII–XIX стагоддзя фарміруецца ашхарабар (ašxarhabar — «народная мова»). У выніку гістарычнага развіцця склаліся дзве літаратурныя нормы:

Усходнеармянская
Заходнеармянская

Параўнальныя прыклады

«Добрай раніцы»

Բարի լույս (Bari luys — «добрай раніцы», усход)
Բարի լոյս (Pari luys — «добрай раніцы», захад)

«Добры вечар»

Բարի երեկո (Bari yereko — «добры вечар», усход)
Բարի իրիկուն (Pari irigun — «добры вечар», захад)

🌍 Геаграфія і дыяспара

Армянская мова шырока ўжываецца:

у Арменіі — як дзяржаўная;
у дыяспары Еўропы, Амерыкі і Блізкага Усходу;
у школах, СМІ, культурных установах дыяспары.

Мова функцыянуе як культурны ідэнтыфікатар.

✍️ Армянскі алфавіт і правапіс

Армянскі алфавіт налічвае 38 літар. Ён фанемны: адна літара звычайна адпавядае аднаму гуку.

Прыклад зычных:

բ (b — «б»)
պ (p — «п»)
փ (pʻ — «п, прыдыхальная»)
դ (d — «д»)
տ (t — «т»)
թ (tʻ — «т, прыдыхальная»)

🔊 Фанетыка

🎯 Націск

Націск звычайна падае на апошні склад.

Прыклады:

գինի́ (giní — «віно»)
Վահա́գեն (Vahágen — «Вагаген», імя)

⚙️ Асноўныя рысы граматыкі

📦 Назоўнік

Граматычнага роду няма, захавалася сістэма склонаў.

Прыклад: «маці»

մայր (mayr — «маці»)
մոր (mor — «маці», родны/давальны)
մորից (moric’ — «ад маці»)

🔧 Адмова

Адмова ўтвараецца з дапамогай չ-.

գրում եմ (grum em — «я пішу»)
չեմ գրում (čem grum — «я не пішу»)

🧠 Словаўтварэнне

Суфікс -ուհի выкарыстоўваецца для жаночых назваў.

ուսուցիչ (usucʻičʻ — «настаўнік»)
ուսուցչուհի (usucʻčʻuhi — «настаўніца»)

🗣️ Усходняя і заходняя нормы: жывыя фразы

«Я бачу цябе»

Ես քեզ տեսնում եմ (Yes kʻez tesnum em — «я цябе бачу», усход)
Ես քեզ կը տեսնեմ (Yes kez gë desnem — «я цябе бачу», захад)

«Я іду»

Գնում եմ (Gnum em — «я іду», усход)
Կ՚երթամ (G’ertam — «я іду», захад)

«Добрай ночы»

Բարի գիշեր (Bari gišer — «добрай ночы», усход)
Գիշեր բարի (Kišer pari — «добрай ночы», захад)

🧾 Узор тэксту (Дэкларацыя правоў чалавека, арт. 1)

Բոլոր մարդիկ ծնվում են ազատ ու հավասար… (Bolor mardik cnvum en azat u havasar… — «Усе людзі нараджаюцца свабоднымі і роўнымі…», усход)
Բոլոր մարդիկ կը ծնուին ազատ եւ հաւասար… (Bolor mardik gë cnvin azat yev havasar… — «Усе людзі нараджаюцца свабоднымі і роўнымі…», захад)

✅ Вынік

Армянская мова — гэта:

унікальная індаеўрапейская галіна;
бесперапынная пісьмовая традыцыя ад V стагоддзя;
дзве сучасныя нормы з узаемнай зразумеласцю;
выразная фанетычная і марфалагічная сістэма;
ключавы элемент армянскай культурнай ідэнтычнасці.