Гандаль у ВКЛ

Практыкаванне. Перакладзіцеся словы ў дужках на беларускую мову.

Гандаль у Вялікім Княстве Літоўскім: гандлёвыя шляхі, тавары і ўплыў на развіццё дзяржавы

Гандаль у Вялікім Княстве Літоўскім (представлял собой) складаную і разнастайную (сеть) эканамічных (связей), што (охватывала) не толькі ўнутраныя рэгіёны дзяржавы, але і (дальние) краіны Еўропы і Азіі. Яго (процветание) стаў вынікам (выгодного) геаграфічнага (положения) Княства на (пересечении) галоўных гандлёвых шляхоў, што (соединяли) Балтыйскае і Чорнае (моря), Масковію і Заходнюю Еўропу.

Аснову (товарооборота) складала (сельскохозяйственная) прадукцыя — (зерновые), лён, мёд, (кожа), воск, а таксама (древесина). Гэтыя тавары (экспортировались) у Нямеччыну, Нідэрланды, Італію (через порты) Гданьска і Кёнігсберга. (Взамен) ВКЛ імпартавала (ткани), віно, соль, (металлические изделия) і прадметы (роскоши). Рэкі — Нёман, (Днепр), (Двина) — былі не толькі магістралямі воднага (транспорта), але і артэрыямі эканамічнага жыцця: праз іх тавары хутка (доставлялись) ў цэнтры гандлю.

(Реформирование) сельскай (хозяйства) (посредством) увядзенне фальварковай сістэмы і (барщины) было цесна звязанае з (потребностями) знешняга гандлю. Вялікія фальваркі спецыялізаваліся на (выращивании) культур, (предназначенных) для рынку (сбыта). Гэта было адной з прычын таго, што статус ВКЛ як аграрнай дзяржавы (закрепился) ажно да самага (упадка) краіны.

(Основными) гандлёвымі цэнтрамі былі (Вильнюс), Горадня, Полацк, Менск, Берасце і Пінск. Тут (устраивались ярмарки), дзе (встречались) купцы розных канфесій і (национальностей) — (евреи), армяне, татарскія гандляры, (литовцы), беларусы, немцы. (Введение) Магдэбургскага права ў гарадах (содействовало) развіццю (самоуправления) і стварала (благоприятную среду) для камерцыйнай (деятельности).

Гандаль (выполнял) не толькі эканамічную, але і культурную функцыю: ён (способствовал обмену знаниями), тэхналогіямі, мадэлямі (общественного) жыцця. Гандлёвыя сувязі (возникли) да ўключэння ВКЛ у (общеевропейские интеграционные) працэсы і (подкрепляли) прэстыж дзяржавы ў вачах (иностранных) партнёраў.

(В целом), гандаль у ВКЛ быў не проста сферай эканомікі, а і адным з (фундаментов) яе палітычнай (власти) і культурнай (самобытности). Ён паказваў, што нават феадальная, (многоэтническая) дзяржава (способна) эфектыўна (функционировать) у міжземным свеце (посредством) рацыянальнае (использование) сваіх рэсурсаў і геапалітычнага (положения).

Практыкаванне. У кожным сказе ад дзеяслова ў дужках утварыце дзеепрыслоўе закончанага або незакончанага трывання, звяртаючы ўвагу на кантэкст.

1. Гандляры часта затрымліваліся ў Пінску, (чакаць) дазволу на пераправу.
2. (Праходзіць) мытны агляд, купцы з нецярплівасцю чакалі ўезду ў Вільню.
3. Беларускія гандляры спрыялі развіццю гандлю паміж славянскімі народамі, (перавозіць) шматлікія тавары па Дняпры на кірмашы Кіева.
4. (Набыць) соль і тканіну, мы накіроўваліся ў Менск.
5. (Ад’ехаць) з Полацка, прадаўнік зрабіў прыпынак у Дрысе.
6. (Падпісваць) дамову, бакі ўмацоўвалі гандлёвае партнёрства.
7. (Выбіраць) добрыя тавары, спажыўцы амаль заўсёды плацяць болей.
8. Гаспадар, (павялічыць) тэрыторыю фальварака, пачаў вырабляць лён для экспарту.
9. (Наведваць) Ваўкавыск, замежныя купцы здзіўляцця архітэктуры.
10. (Правесці) перамовы, яны заключылі пагадненне, выгаднае для абодвух бакоў.
11. (Улічыць) папярэджанні пра разбойнікаў, яны вырашылі змяніць маршрут.
12. (Дамовіцца) з магістратам, купец атрымаў месца на кірмашы.
13. (Пачуць) пра кірмаш, жыхары з нецярплівасцю чакалі яго з пачатку.
14. (Згубіць) частку тавару ў дарозе, гандляр незадаволены вярнуўся ў Берасце.
15. Яны выправіліся далей, (набыць) хлеб і мёд у правераных прадаўцоў.
16. (Падпісаць) дакументы, яны выехалі з замка.
17. (Выпраўляцца) ў дарогу, гандляры маліліся святому Юрыю.
18. (Схаваць) тавары ад мытнікаў, некаторыя прадаўцы вырашылі рушыць ў абход.
19. (Вандраваць) па Вільні, качэўнікі прыкмячалі высокі ўзровень развіцця гандлю.
20. (Даследаваць) гандлёвыя звычаі, гісторыкі выявілі значны ўплыў Ягелонаў на эканамічныя працэсы краіны.
21. Купцы, (размаўляць) на розных мовах, у выніку паразумеліся дзякуючы ківомігам.
22. (Падлічыць) выручку, купцы адзначалі свой поспех у карчме.
23. (Вырашаць) спрэчкі, удзельнікі гарадской рады разглядалі зусім розныя шляхі далейшага эканамічнага развіцця.
24. (Ведаць) пра наяўнасць на рынку новых тавараў, людзі прыязджалі па іх здалёк.

Практыкаванне. Пастаўце словы ў дужках у форме меснага склону.

1. Гэткая прадукцыя прадавалася толькі на (кірмаш).
2. Крама месцілася ў (цэнтр) горада.
3. Іх злавілі на (спроба) крадзяжу.
4. Купцы жылі пры (замак).
5. Яны працавалі ў (гандлёвы рад).
6. Рамеснікі збіраліся на (вуліца) каб абмеркаваць уласную прадукцыю.
7. Увесь тавар захоўваўся ў (сутарэнне).
8. Пры (вялікі князь) Гандаль толькі квітнеў
9. Суд адбыўся ў (гарадскі магістрат)
10. Купцы ніколі не спыніліся на (шлях).
11. Кіраўнік сядзеў у (гарадская рада).
12. Яна працавала пры (старажытны манастыр).
13. Крамнікі спрачаліся наконт таго, па (якая цана) прадаваць тавары
14. Яны чакалі на (галоўная станцыя).
15. Купцы шчыра віталі кожнага госця ў (гандлёвы двор)
16. Селянін жыў пры (багаты пан).
17. Усе пакупрікі зранку стаялі на (плошча).
18. Чаляднікі працавалі ў (складавае памяшканне)
19. Дзяўчына спынілася ў (шынок)
20. Пакупнікі шукалі антыкварныя рэчы ў (вялізны куфар)

Практыкаванне. Устаўце правільную форму займеннікаў у дужках (ён, яна, яно, яны) згодна з кантэкстам.

1. Мы гутарылі з (ён) і (яна) пра складанасці гандалю на кірмашы.
2. Купец прывёз сукно для сваёй сталай пакупніцы і пахваліўся перад (яна) якасцю матэрыялу.
3. Я часта купляю тавары ў (яна), бо давяраю (яна).
4. Гэтая кабета мае вялікую краму, таму пра (яна) ведаюць амаль усе жахары горада.
5. Мы пабачылі (яны) на плошчы і вырашылі спыніцца, каб паразмаўляць з (яны).
6. Ён заўсёды хваліцца сваімі таварамі, параўноўваючы (яны) з прадукцыяй іншых купцоў.
7. Я пакінуў тавар у (яна) і папрасіў не кратаць (ён).
8. Яны сустрэлі (яна) і (ён) на гандлёвым шляху з Полацка ў Менск.
9. Мы ганарымся (ён), бо ў (ён) найлепшая прадукцыя.
10. Ці бачыў ты (яны) каля рачнога прычала?
11. Мы часта кажам пра (ён), калі ўзгадваем паспяховыя кампаніі.
12. Я атрымаў ад (яна) падарунак, але запамятаваў (яна) за (ён) падзякаваць.
13. Гандляры прынеслі (ён) тавар для таго, каб параіцца з (ён).
14. Мы чакалі (яна) на кірмашы і ў выніку сустрэлі разам з (яна) (яны).
15. Яна размаўляла з (ён) аб працы ў сферы гнадлю.
16. Яны запрасілі (яна), каб распавесці пра тонкасці працы лагіста.
17. Я застаў (яны) на кірмашы і павіншаваў (яны) з паспеховым гандлем.
18. Як толькі пакупнікі набылі для (ён) тканіну, дык адразу аднеслі (яна) швачцы.
19. Мы размаўлялі пра (яна), бо пабачылі (яна) на кірмашы.
20. Яна прынесла паркаль і паказала (ён) мне і (яна).
21. Гандляры абмеркавалі з (яго) цану і параўналі (яна) з іншымі прапановамі на рынку.
22. Як толькі прадавачка пабачыла (ён), то адраз аддала (ён) задарма мяшэчак з упрыгажэннямі.
23. Я размаўляў з (ён), а потым аднёс тавар да (яна).
24. Мы сустрэлі (яны) і запрасілі на гутарку пра гандлёвыя падарожжы.

Способы ўтварэння прыметнікаў

📝Практыкаванне. Утварыце прыметнікі ад назоўнікаў у дужках.

🟨 Прыклад выканання практыкавання:

• (бабёр) футра → бабровае футра
• (воўк) ікол → воўчы ікол

1. (алень) рогі → __________ рогі
2. (мядзведзь) шкура → __________ шкура
3. (вол) рогі → __________ рогі
4. (карова) малако → _________ малако
5. (рыба) тлушч → _________ тлушч
6. (каза) малако → _________ малако
7. (пчала) воск → __________ воск
8. (ласось) ікра → __________ ікра
9. (перапёлка) яйкі → __________ яйкі
10. (конь) збруя→ __________ збруя
11. (дуб) мёд → __________ мёд
12. (пшаніца) хлеб → __________ хлеб
13. (жыта) хлеб → __________ хлеб
14. (гусь) пёры → __________ пёры
15. (сабака) аброжак [нашыйнік] → __________ аброжак [нашыйнік]
16. (воўк) зуб → __________ зуб
17. (лён) кужаль → __________ кужаль
18. (парсюк) сала → __________ сала
19. (бабёр) струмень → __________  струмень
20. (зубр) шкура → __________ шкура
21. (арол) кіпцюры → __________ кіпцюры
22. (лён) ніткі → __________ ніткі
23. (вожык) іголкі → __________ іголкі
24. (баран) рог → __________  рог
25. (певень) пёры → __________ пёры
26. (алень) рогі → __________ рогі
27. (мядзведзь) скура → __________ скура
28. (бусел) лапкі → __________ лапкі
29. (лён) тканіна → __________ тканіна
30. (казёл) поўсць→ __________ поўсць
31. (гусь) тлушч → __________ тлушч

---

Практыкаванне. Перакладзіце 25 сказаў на беларускую мову. У кожным сказе — 9–12 словаў.

1. Торговля представляла собой сложную систему экономических связей.
2. Эта сеть охватывала внутренние регионы и дальние страны.
3. Расцвет торговли стал результатом выгодного положения государства.
4. Княжество располагалось на пересечении ключевых торговых путей.
5. Эти пути соединяли крупные города и важнейшие моря.
6. Основу товарооборота составляла сельскохозяйственная продукция.
7. В экспорт шли зерновые, мёд, воск, кожа и древесина.
8. Через порты Гданьска товары доставлялись в Нидерланды и Италию.
9. Взамен Великое княжество получало ткани, вино и соль.
10. Импортировались также металлические изделия и предметы роскоши.
11. Реки выполняли роль транспортных артерий внутри страны.
12. Отсутствие транспорта замедляло доставку товаров в отдалённые земли.
13. Реформирование хозяйства шло посредством введения барщины.
14. Фольварки возникли в ответ на потребности внешнего рынка.
15. Землевладельцы специализировались на выращивании льна и злаков.
16. Продукция была предназначена для экспорта в Европу.
17. Гандаль закрепился как основа экономической стабильности государства.
18. Со временем он пришёл в упадок из-за внешних факторов.
19. В городах устраивались ярмарки, собирающие торговцев со всего региона.
20. На ярмарках встречались евреи, армяне, татары и литовцы.
21. Самоуправление способствовало развитию общественной торговой среды.
22. Торговля выполняла и культурную функцию, укрепляя связи народов.
23. Она способствовала обмену знаниями, технологиями и традициями.
24. Эти связи возникли до общеевропейской интеграции и её поддерживали.
25. В целом, торговля была фундаментом политической власти и самобытности.

Практыкаванне. Перакладзіце словы ў дужках на беларускую мову.

Узлёт гандлю ў Вялікім Княстве Літоўскім у XV–XVI стагоддзях: шляхі, людзі, грошы

У XV–XVI стст. Вялікае Княства Літоўскае перажывала перыяд эканамічнага (расцвета), у якім гандаль (играл ключевую роль). Унутраныя і знешнія гандлёвыя адносіны фармаваліся на аснове актыўнасці (зажиточных купцов), (способных финансировать) далёкія падарожжы і (вложения) ў тавар. Галоўнымі (действующими лицами) былі менавіта яны — разумныя, (образованные), часта (странствующие) людзі, што валодалі (знаниями) пра рынкі розных краін і ўмелі весці (переговоры) на карысць сваёй дзяржавы.

Гандаль залежаў не толькі ад попыту і (товарного предложения), але і ад транспартных шляхоў. Улетку гандаль быў (затруднён) дрэннымі дарогамі, што праходзілі праз (леса), (болота) і (мосты). Аднак з прыходам зімы, калі глеба (промерзала), гандлёвыя (караваны) пачыналі свабодна курсіраваць. З Вільні дарогі вялі ў ўсе бакі: у Гродна, Брэст, Мінск, Віцебск, Полацк, Магілёў. Гэта стварала (сеть живых торговых артерий), якія злучалі гарады і вёскі, пашыраючы эканамічныя (связи) паміж беларускімі, украінскімі і літоўскімі землямі.

Купцы (выкупали) тавары ў рамеснікаў і сялян і (продавали) іх там, дзе попыт быў найбольшы. Асабліва (прибыльной) заставалася гандаль хлебам і лесам. Шляхта, што ўдзельнічала ў земскай службе, усё часцей (стремилась выйти) на гандлёвыя рынкі і нават (соперничать) з купцамі ў Прыбалтыцы.

Вялікую ролю ў гандлі і (финансировании) пачалі іграць заходнееўрапейскія (переселенцы) — (ростовщики), банкиры, (торговцы). Яны фінансавалі гандаль, (предоставляли кредиты) і хутка сталі (элитой) ВКЛ. Некаторыя з іх атрымлівалі ад вялікага князя (грамоты) на вядзенне (финансовой деятельности) і набылі рэпутацыю (финансовых олигархов).

З цягам часу сфармавалася (торговая элита), часта звязаная (родственными связями). Іх (богатство) дазваляла ім карыстацца дарагой (посудой), (утварью), заморскімі таварамі і залатымі (монетами), якія былі ў пастаянным (обороте).

(Международная торговля) таксама квітнела. Купцы з Нямеччыны, Расіі, Скандынавіі (привозили) у ВКЛ (ткани), соль, (сельдь), каштоўнасці, (книги). Узамен яны (вывозили) хлеб, воск, мёд, лясную прадукцыю. Асаблівае значэнне мела (экспорт древесины), якая ў гэты час станавілася ключавым (ресурсом). (Государь) ахвотна (сдавал) лясы ў (аренду), што спрыяла развіццю новай (отрасли).

Гандаль стаўся не толькі (источником дохода), але і фактарам (культурного обмена). Гарады, такія як Полацк, Віцебск і Навагрудак, станавіліся (центрами встреч) розных народаў. Там (звучали разныя языки), (торговали золотом и специями), туды (привозили музыкальные инструменты) і кнігі.

Практыкаванне. Што значаць наступныя выразы?

1. Воўна з авечак —
2. Лямец на шапкі —
3. Гладыш для малака —
4. Збан з гліны —
5. Дзяжа для цеста —
6. Цэбар з бяросты —
7. Кутас з махрамі —
8. Ядваб з Усходу —
9. Зрэб’е для сялян —
10. Радніна з парчы —
11. Пянька для вяроўкі —
12. Каноплі на тканіну —
13. Ліна для вазоў —
14. Тафта на спадніцу —
15. Саматканы абрус —
16. Футра з собаля —
17. Сальцісон з трусяціны —
18. Мядзьведжы тлушч —
19. Вэнджаная крывянка —
20. Шкура казулі —
21. Юхт з аленя —
22. Падшэўка з саф’яну —
23. Свежаніна з заечыны —
24. Каляндра і кмен —
25. Пэндзаль з ла́сіцы —

Гандаль у Сярэднявеччы: кірмашы, тавары і заморскія дзівы

Сярэднявечныя кірмашы ў Вільні, Берасці і Полацку былі сапраўднымі цэнтрамі эканамічнага жыцця. Купцы прывозілі апрацаваную (овечью шерсть) 🐑 і шчыльны (войлок) для цёплых шапак і кажухоў, гліняныя (кувшины) і (кринки) 🏺 з малаком, (горшки с узким горлышком) для напояў, вялікія (кадушки) з мёдам 🍯, аб’ёмныя (квашни) для цеста і акуратныя (ушаты) з бяросты. Асобныя гандляры прапаноўвалі ўпрыгожанні (с кисточками и с бахромой) 🎀 і дарагі (шёлк) з Усходу, а таксама простае (посконь) і трывалую (мешковину) з (пеньки).

Тэкстыльныя крамкі былі асабліва багатыя на тавары 🧵: (коноплю) для тканіны, трывалую (бечеву) для вазоў, раскошную (парчу), бліскучую (тафту), (домотканые) абрусы, вышываныя (попоны) для коней 🐎, скураныя (уздечки), мяккі (бархат) і воданепранікальны (брезент).

Было ўволю і (животной) прадукцыі 🍖 — (свежее мясо), духмяная (вяленая говядина), (говяжий жир), (топлёный жир), хатні (гусиный жир) 🦆, хрумсткія (шкварки), карысныя (внутренности), такія як, напрыклад, (почки).

Сярод мясных вырабаў вылучаліся сакавітая (копчёная кровянка) і крамяны (зельц) з (зайчатины или крольчатины) 🐇, а таксама стравы з мяса (косули). На асобных ятках можна было пабачыць (бараньи и оленьи рога) 🦌, апрацаваны (мех из ласки, горностая или соболя), дарагія (соболиные воротники), вырабы з (суркового и беличьего меха) 🐿️, а таксама цяжкую (медвежью или волчью шкуру) 🐻🐺. Скура магла быць (обработана в виде юфти или подкладки из сафьяна).

Асаблівую ўвагу прыцягвалі прыправы 🌿: (чечевица), (кориандр), (тмин), (сельдерей), духмяны (мускатный орех), цёмная (гвоздика), востры (имбирь), духмяная (корица) і пахкі (шалфей). У куфрах купцоў знаходзіліся салодкія прысмакі 🍬 — спелыя (финики), сакавіты (инжир), свежы (миндаль) і сонечныя (изюм).

Усё гэта сведчыла пра шырокія гандлёвыя сувязі 🌍 і высокі статус гарадоў Вялікага Княства Літоўскага.

Практыкаванне. Апішыце, якія гандлёвыя тавары Вы бачыце на відарысе.

Ніжагародскi кірмаш

🏛 Практыкаванне. У кожным сказе ад дзеяслова ў дужках утварыце дзеепрыслоўе закончанага або незакончанага трывання, звяртаючы на трыванне дзеяслова.

1. (Пачынаць) у першай палове XIII стагоддзя гандаль на Волзе, купцы збіраліся каля Арскага поля.
2. Васіль ІІІ, (забараніць) рускім купцам ездзіць у Казань, стварыў кірмаш у Васільсурску.
3. (Скарыць) Казанскае і Астраханскае ханствы, Маскоўская дзяржава ўзяла пад кантроль амаль увесь Волжскі шлях.
4. Армянскія гандляры, (прывезці) персідскі шоўк, займалі асобныя крамкі на кірмашы.
5. (Атрымаць) дазвол  ад цара, манастыр пачаў збіраць пошліну з кожнага дня гандлю.
6. (Пабудаваць) каменны гасціны двор, улады стварылі цэнтр гандлю рэгіёна.
7. Купцы, (прыязджаць) з розных куткоў свету, прывозілі гарбату, метал, тканіну і збожжа.
8. (Прадумаць) план абароны ад паводак, гішпанскі інжынер Аўгусцін Бетанкур узвёў падмурак вышынёю 3,5 метра.
9. (Праектаваць) сабор, Манферан улічваў асаблівасці мясцовага дойлідства.
10. (Сабраць) на пляцы каля сабора сціжму гасцей, улады правялі цырымонію адкрыцця.
11. (Усталяваць) адмысловыя крамкі для кітайскіх тавараў, арганізатары забяспечылі выгоды для азіяцкіх купцоў.
12. (Стварыць) падземную каналізацыю, улады зрабілі кірмаш больш бяспечным з санітарнага гледзішча.
13. (З’яўляцца) на кірмашы, тэатральныя трупы прыцягвалі шмат гледачоў.
14. (Выступаць) у 1868 годзе, італьянскія артысты паказалі «Рыгалета» і «Фаўста».
15. (Падвесці) электрычнае асвятленне, улады паспрыялі таму, што гандлёвыя рады сталі працаваць да позняга вечара.
16. (Прывезці) кантонскую гарбату праз заходнюю мяжу, купцы знізілі залежнасць ад кітайскай манаполіі.
17. (Заснаваць) кірмашовую традыцыю, арганізатары штогод ладзілі культурныя фестывалі.
18. (Аднавіць) кірмаш у 1990-я гады, кіраўніцтва пачало ладзіць міжнародныя выставы.
19. (Ажыццяўляць) рэнавацыю ў 2020–2021 гадах, яны стварылі сучасную публічную прастору.
20. (Удзельнічаць) у гастранамічных імпрэзах, госці каштавалі стравы, прыгтаваныя паводле рэцэптаў XIX стагоддзя.
21. (Захаваць) гістарычныя будынкі, горад падкрэсліў сваю суаязь з культурнаю спадчынаю.
22. (Ладзіць) фестываль «Новый год на ярмарке, арганізатары стварылі коўзанку і ледзяны лабірынт.

🗣️ Граматыка. Дзеясловы спосабу маўлення

Практыкаванне. Устаўце ў прагалы адзін з дзеясловаў: гаварыць, казаць, (па)размаўляць, распавядаць/расказваць.

• гаварыць – як? (ужываецца з прыслоўем): гаварыць ціха / выразна / з акцэнтам;
• казаць – што? (ужываецца з дапаўненнем): казаць праўду, казаць пра дзяцінства
• размаўляць – з кім? (ужываецца з назоўнікам у родным склоне з прыназоўнікам “з”) (весці з кімсьці размову): размаўляць з гандлярамі, размаўляць з бацькамі пра надвор’е
• рапсавядаць/расказваць – што? (складаць аповед пра штосьці): распавядаць пра сваё дзяцінства, распавядаць байкі.

1. Купцы з розных краін любілі ________ міжсобку пра цэны і тавары.
2. На кірмашы можна было пачуць, як па-рознаму людзі ________ на сваіх мовах.
3. Стары гандляр любіў ________ пра тое, як ён прыязджаў сюды яшчэ маладым.
4. У кавярнях і тракцірах гучна ________ пра апошнія навіны і палітыку.
5. Экскурсавод пачаў ________ пра гісторыю Спаскага сабора.
6. Дзеці купцоў бегалі па плошчы і, весела перакрыкваючы, ________ адно з адным.
7. Гісторыкі маглі доўга ________ гераічныя падзеі мінулага.
8. На сцэне тэатра акцёры ўмеюць так выразна ________, што іх чуваць нават у апошнім радзе.
9. Падарожнікі часта ________ мясцовым жыхарам пра сваю вандроўку па Волзе.
10. Два купцы спыніліся каля Кітайскіх радоў, каб спакойна ________ пра новую пастаўку чаю.
11. Гандляр з Персіі пачаў ________ пра якасць свайго шоўку.
12. Мясцовыя жыхары любілі ________ пра тое, як змянілася ярмарка пасля пераносу.
13. На паседжанні камітэта пачалі ________ пра рамонт галоўнага гандлёвага дома.
14. Купцы часта ________ доўга, бо абмяркоўваюць новыя гандлёвыя кірункі.
15. Падарожнік сказаў, што на ярмарцы можна ________ з людзьмі з усяго свету.