Утварэнне дзеепрыслоўяў

Дзеепрыслоўе – гэта часціна мовы, што адказвае на пытанні "што робячы?" ці "што зрабіўшы?"

Усе дзеепрыслоўі падзяляюцца на два віды: дзеепрыслоўі незакончанага трывання (ДНТ) і дзеепрыслоўі закончанага трывання (ДЗТ). ДНТ пазначаюць дадатковае дзеянне, што адбываецца ці адбывалася адначасова разам з галоўным (Выконваючы дамашняе заданне, ён слухае/слухаў музыку). ДЗТ паказваюць на дадатковае дзеянне, якое адбылося незадоўга да асноўнага (Выканаўшы дамашняе заданне, ён выключыў музыку). ДНТ утвараюцца ад асноў цяперашняга часу, а ДЗТ — ад асноў прошлага часу: выконваючы <– выконваць (незак. – што рабіць?), выканаўшы <– выканаць (зак. – што зрабіць?).

Механізм утварэння дзеепрыслоўяў незакончанага трывання

1. Вызначыць спражэнне дзеяслова;
2. Надаць дзеяслову форму 3 асобы множнага ліку цяперашняга часу (“яны”);
3. Замяніць -ць на -чы.

Як працуе механізм:

• Калі дзеяслоў І спр. (-е, -э, -а, -уць/юць): -учы/-ючы: казаць (незак.) –> яны кажуць – —> кажучы
• Калі дзеяслоў ІІ спр. (-і/ -ы, -аць/яць): -ачы/-ячы: лячыць (незак.) –> яны лечаць —> лечачы

Правіла вызначэнне месца націску

Месца націску ў ДНТ І спр. вызначаецца паводле формы 3-е асобы множнага ліку цяперашняга часу (“яны”). Калі ў форме “яны” націск прыпадае на аснову, то ён захоўваецца на аснове, а калі на канчатку, то ў ДНТ ён пераходзіць на Ы.

• назіраць (І спр.) —> яны назіраюць (на аснове) —> назіраючы (на аснове);
• ісці (І спр.) —> яны ідуць (на канчатку)—> ідучы (на Ы)

У ДНТ ІІ спр. націск заўсёды прыпадае на аснову, (у незалежнасці ад месца націску ў форме “яны”): сядзець —> яны сядзяць (ІІ спр.) —> седзячы (на аснове), стаяць —> яны стаяць (ІІ спр.)—> стоячы (на аснове). Абагульненне правіла вызначэння месца націску

1. Калі дзеяслоў І спр., то ў форме ДНТ будзе -учы/-ючы, а месца націску такое самае, як і ў форме “яны”;
2. Калі дзеяслоў ІІ спр., то ў форме ДНТ будзе -ачы/-ячы, а месца націску — заўжды на аснове.

Дзеепрыслоўі-выключэнні, якія ўтвараюцца не паводле ўзгаданага механізма

• ляжаць (ІІ спр.) —> яны ляжаць —> лежучы
• спаць (І) —> яны спяць —> сплючы
• баяцца —> яны баяцца —> баючыся
• крычаць —> яны крычаць —> крычучы
• маўчаць —> яны маўчаць —> маўчучы
• звінець —> яны звіняць —> звінючы

NB! У гэтых дзеепрыслоўях галосныя суфіксаў не такія ж самыя, як галосныя суфіксаў дзеясловаў, ад якіх яны ўтвораныя.

Практыкаванні

Практыкаванне 1. Вызначэнне часцін мовы.

Практыкаванне 2. Складанне сказаў паводле схем.

Практыкаванне 3. Утварыце ад наступных дзеясловаў незакончанага трывання дзеепрыслоўі (што робячы?).

Узор: пісаць (І спр.) —> яны пішуць —> пішучы, варыць (ІІ спр.) —> яны вараць —> варачы

падыходзіць, магчы, губляць , шукаць, рабіць, жаніць, рэгістравацца, выпрабоўваць, калыхаць, бачыць, пісаць, лямантаваць, плаціць, знімаць, здымаць, заставацца, спыняцца, сустракаць, слыць, балбатаць, ліць, шыць, гаманіць.

Практыкаванне 4. Пераўтварэнне дзеяслоўных словазлучэнняў у дзеепрыслоўныя звароты.

Практыкаванне 5. Перакладзіце словы ў дужках на беларускую мову.

Аналіз перадумоваў і высноў у сучасных даследаваннях

У сучаснай навуцы даследчыкі, (обобщая) дадзеныя з розных эксперыментаў, часта імкнуцца (выделять) асноўныя тэндэнцыі і заканамернасці. (Подытоживая) вынікі даследаванняў, навукоўцы (считают), што аналіз атрыманых дадзеных мае важнае значэнне для фарміравання навуковай базы. (Подчёркивая) значнасць аб'ектыўнасці, даследчыкі выкарыстоўваюць строгія крытэрыі для правядзення эксперыментаў, (обнаруживая) ўсе магчымыя памылкі і недарэчнасці.

(Обсуждая) вынікі, варта адзначыць, што любыя высновы павінны быць (подкреплены) дакладнасцю атрыманых дадзеных. Асноўнай мэтай з'яўляецца стварэнне трывалага падмурка для далейшых даследаванняў. Усё гэта трэба рабіць, (рассуждая) над рознымі пунктамі гледжання і (адаптируя) іх да рэчаіснасці. (Опровергая) заведама няслушныя аргументы і (подтверждая) гіпотэзы, даследчыкі (рассматривают) розныя сцэнары і сцвярджаюць неабходнасць удакладнення інфармацыі.

(Учитывая) спрэчнасць дадзеных, кожнае даследаванне патрабуе належнай праверкі, што і робяць навукоўцы, (обращая внимание) на метадалагічныя падыходы. (Стоит отметить), што такія падыходы спрыяюць фарміраванню комплекснага разумення даследаванай тэмы.

Утварэнне ДЗТ

Правіла:

1. Пастаціць дзеяслоў у форму прошлага часу 3-е асобы адзіночнага ліку (“ён”).
2. Калі форма заканчваецца на суфікс -ў-, ДЗТ будзе мець суфікс -ўшы-, калі -ў- няма – -шы-.

Прыклад:

• зрабіць → ён зрабіў → зрабіўшы
• змерзнуць → ён змёрз → змёрзшы

Практыкаванне 6. Утварыце ад дзеясловаў закончанага трывання дзеепрыслоўі (што зрабіўшы?).

ператаўчы, заплаціць, зняць, даць, з’есці, спужацца, заняцца, вы́цяць.

Практыкаванне 7. Утварыце ад дзеясловаў незакончанага трывання ДНТ, а ад дзеясловаў закончанага – ДЗТ.

Практыкаванне 8. Складанне выразаў паводле схем: 1 / 2

Практыкаванне 9. Пошук дзеепрыметнікаў (ДНТ і ДЗТ), пераўтварэнне астатніх словаў у дзеепрыметнікі.

Практыкаванне 10. Дзеяслоў – дзеепрыслоўе – асабісты сказ.

Практыкаванне 8. Знайдзіце памылкі ў наступным тэксце навуковага стылю.

Даследаванне энергіі святла: аналіз і перспектывы

Даследуючы энергію святла, навукоўцы спрабуюць вызначыць механізмы пераўтварэння святла ў іншыя віды энергіі, напрыклад, у электрычнасць. Разважаючы над асаблівасцямі фотаэлектрычнага эфекту, даследчыкі выяўляюць залежнасць эфектыўнасці пераўтварэння ад даўжыні хвалі і інтэнсіўнасці святла.

Вывучаючы паводзіны фатонаў пры ўзаемадзеянні з матэрыяламі рознага хімічнага складу, было вызначана, што паўправаднікі з’яўляюцца найбольш перспектыўнымі для стварэння фотаэлементаў. Праводзячы эксперыменты з выкарыстаннем новых матэрыялаў, навукоўцы атрымалі магчымасць павялічыць эфектыўнасць сонечных батарэй да 40%.

Абагульніўшы атрыманыя вынікі, даследчыкі прыйшлі да высновы, што развіццё тэхналогій выкарыстання святла можа стаць ключом да вырашэння энергетычнай крызы. Аналізуючы патэнцыял выкарыстання святла ў энергетыцы, была зроблена выснова, што зніжэнне выкідаў вуглякіслага газу з’яўляецца важным дадатковым эфектам выкарыстання сонечнай энергіі.

Вывучаючы тэарэтычныя мадэлі, навукоўцы імкнуцца прадугледзець магчымыя абмежаванні выкарыстання святла ў глабальных маштабах. Ацэньваючы эканамічныя аспекты праектаў, яны разважаюць пра шляхі зніжэння сабекошту вытворчасці фотаэлементаў.

Падсумаваўшы вынікі даследаванняў, можна зрабіць выснову, што энергія святла — гэта не толькі крыніца энергетыкі будучыні, але і найважнейшы напрамак/кірунак навуковых распрацовак, які спрыяе ўстойліваму развіццю чалавецтва.

Даследаванне энергіі святла: аналіз і перспектывы

Даследуючы энергію святла, навукоўцы спрабуюць вызначыць механізмы ператварэння святла ў іншыя віды энергіі, напрыклад, у электрычнасць. Разважаючы над асаблівасцямі фотаэлектрычнага эфекту, даследчыкі выяўляюць залежнасць эфектыўнасці ператварэння ад даўжыні хвалі і інтэнсіўнасці святла.

Вывучаючы паводзіны фатонаў пры ўзаемадзеянні з матэрыяламі рознага хімічнага складу, было ўстаноўлена, што напаўправаднікі з’яўляюцца найбольш перспектыўнымі для стварэння фотаэлементаў. Праводзячы эксперыменты з выкарыстаннем новых матэрыялаў, навукоўцы атрымалі магчымасць павялічыць эфектыўнасць сонечных батарэй да 40%.

Абагульніўшы атрыманыя вынікі, даследчыкі прыйшлі да высновы, што развіццё тэхналогій выкарыстання святла можа стаць ключом да вырашэння энергетычнага крызісу. Аналізуючы патэнцыял выкарыстання святла ў энергетыцы, было зроблена выснова, што зніжэнне выкідаў вуглякіслага газу з’яўляецца важным дадатковым эфектам выкарыстання сонечнай энергіі.

Вывучаючы тэарэтычныя мадэлі, навукоўцы імкнуцца прадугледзець магчымыя абмежаванні выкарыстання святла ў глабальных маштабах. Ацэньваючы эканамічныя аспекты праектаў, яны разважаюць пра шляхі зніжэння сабекошту вытворчасці фотаэлементаў.

Падсумаваўшы вынікі даследаванняў, можна зрабіць выснову, што энергія святла — гэта не толькі крыніца энергетыкі будучыні, але і найважнейшы напрамак навуковых распрацовак, які спрыяе ўстойліваму развіццю чалавецтва.

Цікавінка

Пытанне: Чаму ў рускай мове не ад усіх дзеясловаў можна ўтварыць дзеепрыслоўі, а ў беларускай ад усіх? Напрыклад, піць –> п'ючы, а ад "пить" не ўтвараецца дзеепрыслоўе.

Адказ: Гэта звязана з рознымі адрозненнямі паміж граматычнымі сістэмамі беларускай і рускай моваў.

1. У беларускай мове дзеепрыслоўі маюць шырокае ўжыванне і могуць утварацца амаль ад любога дзеяслова. Гэта звязана з тым, што яны захавалі больш архаічную і рэгулярную сістэму ўтварэння. Беларуская мова менш схільная да граматычных абмежаванняў у гэтым плане. У расейскай мове дзеепрыслоўі падпарадкоўваюцца больш жорсткім абмежаванням. Напрыклад:
   • Ад некаторых дзеясловаў дзеепрыслоўе не ўтвараецца, бо ў іх форма магла б стаць цяжкай для вымаўлення або ствараць семантычную няяснасць.
   • Ад дзеяслова "пить" дзеепрыслоўе не ўтвараецца, бо дзеяслова кароткае, і форма "пивши" была б занадта падобная да мінулага дзеясловавай формы.
2. Гістарычны і лексічны фактар: Беларуская мова захавала больш дакладнае адрозненне паміж дзеепрыслоўямі і іншымі формамі дзеясловаў. Гэта звязана з уздзеяннем іншых славянскіх моў, дзе таксама існуе звычка ўтварэння дзеепрыслоўяў (напрыклад, украінская мова таксама ўтварае формы накшталт "п'ючи"). У расейскай мове часам замена дзеепрыслоўя адбываецца на іншыя канструкцыі — напрыклад, "когда пил", "в процессе питья" або "выпивая".
3. Марфалагічныя абмежаванні: У расейскай мове існуюць пэўныя правілы, якія не дазваляюць утвараць дзеепрыслоўі ад:
   • Кароткіх аднаскладовых дзеясловаў (пить, бить, быть).
   • Некаторых дзеясловаў руху (ісці — форма "идучи" не ўжываецца).
4. Універсальнасць беларускай мовы: У беларускай мове, дзякуючы большай рэгулярнасці граматыкі, дзеепрыслоўі не абмяжоўваюцца па форме або даўжыні слова. Таму ад дзеяслова "піць" лёгка ўтвараецца "п'ючы".

Такім чынам, розніца ў магчымасці ўтварэння дзеепрыслоўяў у гэтых мовах звязана з гістарычнымі і граматычнымі асаблівасцямі, а таксама з адрозненнямі ў стылістычнай функцыі гэтых форм.