Кароткая гісторыя нямецкай мовы

Гісторыя станаўлення нямецкай мовы пачынаецца са старажытных германскіх плямёнаў, якія жылі на тэрыторыі сучаснай Германіі, Скандынавіі і Цэнтральнай Еўропы. У першыя стагоддзі нашай эры германскія плямёны, такія як готы, саксы, франкі, англы, свевы і іншыя, паступова рассяліліся на тэрыторыі Еўропы. Спачатку іх мовы былі блізкія. Навукоўцы аб'ядналі іх пад назваю "прагерманская мова". Ад яе ўзніклі ўсе сучасныя германскія мовы, прыкладам, нямецкая, ангельская, дацкая, нідэрландская.

Каб вы змаглі ўявіць сабе, што такое прагерманская мова, прывядзем наступны прыклад.

• Прагерманская мова: Thu bist mikilaz mannanaz.
• Сучасная нямецкая мова: Du bist der größte Mann.
• Пераклад на беларускую мову: Ты найвялікшы мужчына.

Германскія плямёны і ўзнікненне нямецкай мовы

У раннім Cярэднявеччы, прыкладна ў перыяд V-VIII стагоддзяў, на тэрыторыі Германіі і Паўночнай Еўропы пражывалі розныя германскія плямёны, якія гаварылі на дыялектах прагерманскай мовы. У IV стагоддзі готы пачалі распаўсюджвацца на поўдзень, на тэрыторыю Рымскай імперыі, а саксы, англы і юты перабраліся на Брытанскія астравы. На контыненце ў той жа час франкі заваявалі тэрыторыю сучаснай Францыі, а іншыя плямёны засялілі іншыя часткі Еўропы. З часам, з распадам племянных аб’яднанняў, дыялекты кожнай групы развіваліся асобна, што прывяло да з'яўлення розных германскіх моў.

Фарміраванне нямецкай мовы

Нямецкая мова як асобная мова пачала фарміравацца ў раннім Сярэднявеччы на аснове заходнегерманскіх дыялектаў. Ключавым момантам у яе фарміраванні стала такая фанетычная з'ява, як другі зрух зычных (Zweite Lautverschiebung), якая адбылася ў VI-VIII стагоддзях. Да прыкладу, старагерманскае t перайшло ў s. Таму ў ангельскай мове "вада" – гэта "water", а ў нямецкай – "das Wasser".

У выніку другога зруху зычных мова паўднёвых германцаў стала значна адрознівацца ад моў, на якіх гаварылі на поўначы, у тым ліку ад будучых ангельскай, дацкай і нідэрландскай.

Уласна нямецкая мова пачала фарміравацца на аснове сярэдненямецкіх і верхненямецкіх дыялектаў, якія выкарыстоўваліся ў Цэнтральнай і Паўднёвай Германіі. У канцы Cярэднявечча, з развіццём друкарства і ўмацаваннем нямецкіх гарадоў і княстваў, нямецкая мова пачала атрымліваць агульнанацыянальны статус. Асаблівы ўплыў на яе развіццё аказала Біблія, перакладзеная Мартынам Лютэрам у XVI стагоддзі, якая стала асновай для стандартызацыі нямецкай мовы.

Мартын Лютар унёс у нямецкую пісьмовую мову істотнае новаўвядзенне, якое стала адной з яе адметных рыс: ён пачаў пісаць назоўнікі з вялікай літары. Выдзеленыя вялікімі літарамі назоўнікі дапамагалі лепш арыентавацца ў тэксце, асабліва людзям, якія толькі вучыліся чытаць. Гэты метад палягчаў чытанне і разуменне доўгіх сказаў, якія часта сустракаюцца ў рэлігійных тэкстах. Паколькі пераклад Бібліі Лютара шырока распаўсюджваўся і стаў асновай для адукацыі, гэтае правіла хутка замацавалася ў пісьмовай практыцы. Многія вучоныя і пісьменнікі пераймалі гэтую асаблівасць, і паступова яна стала нормай у нямецкай мове.

У сказе на нямецкай мове адразу відаць, якія словы ёсць назоўнікамі: Mein Vater bringt das Brot nach Hause. (Пераклад: Мой бацька нясе хлеб дадому). Дарэчы, гэты сказ падобным чынам гучыць у ангельскай мове: My father brings the bread home.

Раздзяленне ангельскай і нямецкай моў

Ангельская і нямецкая мовы маюць агульны германскі корань, але яны падзяліліся ў выніку гістарычных падзей. Пасля таго як англы, саксы і юты перабраліся ў Англію ў V стагоддзі, іх мова, вядомая як старажытнаангельская (Old English), пачала развівацца асобна ад кантынентальных германскіх моў. Пад уплывам нарманскага заваявання Англіі ў 1066 годзе ангельская мова моцна змянілася: у ёй з'явілася шмат французскіх запазычанняў, і яе граматычная структура значна спрасцілася ў параўнанні з нямецкай. Нямецкая ж працягвала развівацца на кантыненце, захоўваючы больш складаную граматыку і сістэму скланенняў і спражэнняў.

• Нямецкая мова: Ich schlafe in dem Bett und meine Katzen schlafen auf der Fensterbank.
• Ангельская мова: I sleep in the bed, and my cats sleep on the windowsill.
• Пераклад на беларускую мову: Я сплю на ложку, а мае коткі спяць на падваконні.

У прыведзеным прыкладзе мы бачым, што нямецкі дзеяслоў "schlafen" змяняецца там, дзе не змяняецца ангельскі "to sleep" і што ангельскае the можа перакладацца на нямецкую мову рознымі артыклямі, у залежнасці ад роду, склону і ліку.

Утварэнне нідэрландскай мовы

Нідэрландская мова, як і нямецкая, паходзіць ад заходнегерманскіх дыялектаў. Але на тэрыторыі сучасных Нідэрландаў і Фландрыі яна развівалася асобна ад нямецкіх дыялектаў. Ужо ў Сярэднявеччы мясцовыя нідэрландскія дыялекты адрозніваліся ад нямецкіх, а з канца XVI стагоддзя, з-за Нідэрландскай рэвалюцыі, калі Нідэрланды атрымалі незалежнасць ад Іспаніі, нідэрландская мова канчаткова сфарміравалася як асобная мова. У адрозненне ад нямецкай мовы, нідэрландская мова прайшла праз больш слабую гукавую змену і захавала многія асаблівасці старажытнай заходнегерманскай мовы.

• Нідэрландская мова: De man leest een boek in het park.
• Нямецкая мова: Der Mann liest ein Buch im Park.
• Пераклад на беларускую мову: Мужчына чытае кнігу ў парку.

Можа цікавіць: франкі належаць да германскіх плямёнаў?

Так, франкі былі германскім племем. Гэта адно з найбуйнейшых і ўплывовых германскіх племёнаў, якое адыграла важную ролю ў фарміраванні сярэднявечнай Еўропы. Яны засялялі тэрыторыю сучаснай Паўночнай Францыі, Бельгіі, Нідэрландаў і часткі Германіі. Франкі заснавалі адну з найважнейшых дынастый сярэднявечнай Еўропы — дынастыю Меравінгаў, а пазней дынастыю Каралінгаў, самы вядомы прадстаўнік якой — Карл Вялікі.

Нягледзячы на ​​германскія карані, франкі паступова прынялі лацінскую культуру і мову, асабліва пасля хрышчэння іх караля Хлодвіга I у каталіцтва ў канцы V стагоддзя. Франкі значна паўплывалі на фарміраванне сучаснай Францыі, і назва іх племі дала пачатак назве краіны.