Антоні Тызенгаўз

Антоні Тызенгаўз — (выдающийся) дзяржаўны (деятель) і (просветитель) XVIII стагоддзя

Антоні Тызенгаўз (1733–1785) — выбітны (представитель) беларускай шляхты, дзяржаўны адміністратар, (хозяйственный) рэфарматар і культурны мецэнат, чыя дзейнасць (сыграла важную роль) ў гісторыі Вялікага Княства Літоўскага другой паловы XVIII стагоддзя. (Происходил) з вядомага роду Тызенгаўзаў, атрымаў адукацыю ў Віленскім калегіуме езуітаў, дзе ўжо ў (юношеском) узросце праявіў (заинтересованность) да гуманітарных навук і публічных спраў.

(Начав) кар’еру з (военной) службы, Тызенгаўз (вскоре) цалкам пераключыўся на дзяржаўную і (хозяйственную деятельность). Ён (последовательно) займаў (ряд) высокіх (должностей): пісара, (конюшего), а з 1765 года — надворнага падскарбія літоўскага. Адначасова з тым быў (старостой) гарадзенскім і адной з (самых близких) давераных (личностей) караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага. У гэтай якасці ён (возглавлял) адміністрацыю каралеўскіх эканомій у Вялікім Княстве Літоўскім.

Асноўным (направлением деятельности) Тызенгаўза была мадэрнізацыя гаспадарчага і культурнага жыцця Гродна і яго (окрестностей). Па яго ініцыятыве (в предместии) Гарадніца быў створаны буйны (промышленно)-адміністрацыйны комплекс, які складаўся з дзясяткаў мануфактур і (учебных учреждений). Сярод (производств) варта (выделить) суконную, (платяную), карэтную, (шёлковую), збройную, (кожевенную), а таксама фабрыкі (игральных) карт і (шляп). Нягледзячы на прагрэсіўны характар ініцыятыў, многія з іх аказаліся эканамічна (невыгодными).

(Значительную) ўвагу Тызенгаўз (уделял) развіццю сельскай (хозяйства). Ён арганізаваў вывучэнне перадавых еўрапейскіх агратэхнічных практык, падтрымліваў (внедрение) новых сельскагаспадарчых культур і парод жывёлы. Аднак яго аграрная рэформа, заснаваная на (усилении) фальварковай сістэмы і (барщины), выклікала супраціў сялян і ў 1769 годзе прывяла да (повстания) ў Шавельскай эканоміі.

Яго (просветительская) дзейнасць вылучалася асаблівым (масштабом). У (Гродно) былі адкрыты кадэцкі корпус, школы (землемерного дела), медыцыны, (торговли). Тызенгаўз фінансаваў падарожжы студэнтаў за мяжу, збіраў (специализированную) літаратуру, (способствовал) абмену ведамі паміж рэгіёнамі і краінамі.

(Отдельное) месца ў культурнай (наследии) Тызенгаўза займае яго тэатр. Ён не толькі (приглашал) прафесійных артыстаў з Італіі і Францыі, але і арганізаваў тэатральную школу для (крепостных). Тэатральныя (представлении) дасягнулі высокага мастацкага ўзроўню, а (придворная) капэла славілася нават па-за межамі Беларусі. Ён разглядаў тэатр як (средство воспитания) і асветы шляхты, а не як камерцыйную ці народную забаву.

З мэтай пашырэння (печатнага) слова Тызенгаўз заснаваў (типографию) ў Гродне, дзе выдаваліся падручнікі, (календари), навуковыя (труды), а таксама газета "Gazeta Grodzieńska".

Палітычныя інтрыгі і (неспособность) мануфактур перайсці да самафінансавання прывялі да (отставки) Антонія Тызенгаўза ў 1780 годзе. Апошнія гады жыцця ён правёў у Варшаве, дзе і памёр. (Похоронен) ў фамільным (склепе) ў Жалудоцкім касцёле.

Антоні Тызенгаўз — адна з найбольш (ярких) постацей (эпохи Просвещения) на беларускіх землях, чалавек (старательный), адукаваны і (последовательный) ў сваёй місіі абнаўлення дзяржавы праз культуру, асвету і (хозяйство).

Практыкаванні

Практыкаванне 1. Утварыце ад пададзеных словаў усе магчымыя аднакарэнныя словы.

1. руплівы
2. спадчына
3. клопат
4. род
5. воля
6. згуба
7. жніво
8. журба
9. годнасць
10. памяць
11. думка
12. мара
13. жвавы
14. сведка
15. гаспадар
16. скруха
17. слава
18. дарога

Практыкаванне 2. Суаднясіце дзеясловы з іх азначэннямі

Практыкаванне 3. Утварыце ад дзеясловаў у дужках дзеепрыслоўі закончанага ці неказакончанага трывання, у залежнасці ад трывання дзеяслова.

Узор:

успадкаваць (што зрабіць?) → успадкаваўшы (што зрабіўшы?)

засноўваць (што рабіць?) → засноўваючы (што робячы?)

1. Антоні Тызенгаўз стаў вядомым, (узначальваць) эканамічную раду.
2. (Падтрымліваць) сувязі з італьянцамі, мецэнат запрашаў артыстаў.
3. (Заснаваць) школу, ён доўга шукаў настаўнікаў з належным досведам.
4. (Дасягнуць) поспеху ў Гродне, Антоні Тызенгаўз пашырыў сваю рэформатарскую дзейнасць.
5. Культурны дзеяч меў уплыў на шмат якія сферы дзейнасці, (вырашыць) фінансаваць выданне друкаванай літаратуры.
6. (Арганізаваць) вытворчасць належным чынам, гаспадар з нецярплівасцю чакаў прыбытку.
7. Тызенгаўз спрыяў распаўсюду асветы, (адкрываць) школы ў Гродне.
8. Тызенгаўз станоўча вылучаўся на фоне іншых, (удзельнічаць) у дзяржаўных справах.
9. (Пераключыцца) з вайсковай службы, Тызенгаўз стаў падскарбіем.
10. (Вывучаць) агратэхніку, давераны Тызенгаўза накіраваўся ў Англію.
11. Тызенгаўз умацаваў уладу, (прызначаць) у якасці намеснікаў давераных асоб.
12. (Дзейнічаць) паслядоўна, ён не спыняўся на задуманым, бо марыў пра вялікую колькасць змен.
13. (Выдаваць) «Гродзенскую газету», Тызенгаўз пашыраў інфармацыйную прастору.
14. (Стварыць) адміністрацыйны цэнтр, ён змяніў горад да непазнавальнасці
15. (Разглядаць) тэатр як сродак асветы, Антоні Тызенгаўз падтрымліваў прыгонныя паказы.

Пытанні для абмеркавання

• Чаму некаторыя людзі прысвячаюць жыццё грамадскай карысці, а не асабістай выгадзе?
• Ці можа культурны і адукацыйны прагрэс адбывацца без эканамічнага поспеху? Свой адказ абмяркуйце.
• Што больш важнае для краіны: моцная гаспадарка ці высокая адукаванасць насельніцтва?
• Чаму некаторыя руплівыя людзі не дасягаюць чаканых вынікаў?
• Ці павінна асвета служыць усяму народу, ці дапушчальна накіроўваць яе толькі на “эліту”?