Антоні Тызенгаўз

Антоні Тызенгаўз — (выдающийся) дзяржаўны (деятель) і (просветитель) XVIII стагоддзя

Антоні Тызенгаўз (1733–1785) — выбітны (представитель) беларускай шляхты, дзяржаўны адміністратар, (хозяйственный) рэфарматар і культурны мецэнат, чыя дзейнасць (сыграла важную роль) ў гісторыі Вялікага Княства Літоўскага другой паловы XVIII стагоддзя. (Происходил) з вядомага роду Тызенгаўзаў, атрымаў адукацыю ў Віленскім калегіуме езуітаў, дзе ўжо ў (юношеском) узросце праявіў (заинтересованность) да гуманітарных навук і публічных спраў.

(Начав) кар’еру з (военной) службы, Тызенгаўз (вскоре) цалкам пераключыўся на дзяржаўную і (хозяйственную деятельность). Ён (последовательно) займаў (ряд) высокіх (должностей): пісара, (конюшего), а з 1765 года — надворнага падскарбія літоўскага. Адначасова з тым быў (старостой) гарадзенскім і адным з (самых близких) давераных асобаў караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага. У гэтай якасці ён узначальваў адміністрацыю каралеўскіх эканомій у Вялікім Княстве Літоўскім.

Асноўным накірункам дзейнасці Тызенгаўза была мадэрнізацыя гаспадарчага і культурнага жыцця Гродна і яго наваколля. Па яго ініцыятыве ў прадмесці Гарадніца быў створаны буйны прамыслова-адміністрацыйны комплекс, які складаўся з дзясяткаў мануфактур і навучальных устаноў. Сярод вытворчасцяў варта вылучыць суконную, палатняную, карэтную, шаўковую, збройную, гарбарную, а таксама фабрыкі гульнявых карт і капелюшоў. Нягледзячы на прагрэсіўны характар ініцыятывы, многія з гэтых прадпрыемстваў аказаліся эканамічна нявыгаднымі.

Значную ўвагу Тызенгаўз надаваў развіццю сельскай гаспадаркі. Ён арганізаваў вывучэнне перадавых еўрапейскіх агратэхнічных практык, падтрымліваў увядзенне новых сельскагаспадарчых культур і парод жывёлы. Аднак яго аграрная рэформа, заснаваная на ўзмацненні фальваркавай сістэмы і паншчыны, выклікала супраціў сялян і ў 1769 годзе прывяла да паўстання ў Шавельскай эканоміі.

Яго асветніцкая дзейнасць вылучалася асаблівым маштабам. У Гродне былі адкрыты кадэцкі корпус, школы землямерства, медыцыны, гандлю. Тызенгаўз фінансаваў падарожжы студэнтаў за мяжу, збіраў спецыялізаваную літаратуру, спрыяў абмену ведамі паміж рэгіёнамі і краінамі.

Асобнае месца ў культурнай спадчыне Тызенгаўза займае яго тэатр. Ён не толькі запрашаў прафесійных артыстаў з Італіі і Францыі, але і арганізаваў тэатральную школу для прыгонных. Пастаноўкі дасягнулі высокага мастацкага ўзроўню, а прыдворная капэла славілася нават па-за межамі Беларусі. Ён разглядаў тэатр як сродак выхавання і асветы шляхты, а не як камерцыйную ці народную забаву.

З мэтай пашырэння друкаванага слова Тызенгаўз заснаваў друкарню ў Гродне, дзе выдаваліся падручнікі, календары, навуковыя працы, а таксама першая беларуская газета — Gazeta Grodzieńska.

Палітычныя інтрыгі і няздольнасць мануфактур да самафінансавання прывялі да яго адстаўкі ў 1780 годзе. Апошнія гады жыцця правёў у Варшаве, дзе і памёр. Пахаваны ў фамільным склепе ў Жалудоцкім касцёле.

Антоні Тызенгаўз — адна з найбольш выразных постацей эпохі Асветніцтва на беларускіх землях, чалавек руплівы, адукаваны і паслядоўны ў сваёй місіі абнаўлення дзяржавы праз культуру, асвету і гаспадарку.

Практыкаванні

Практыкаванне 1. Утварыце ад пададзеных словаў усе магчымыя аднакарэнныя словы.

1. руплівы
2. спадчына
3. клопат
4. род
5. воля
6. згуба
7. жніво
8. журба
9. годнасць
10. памяць
11. думка
12. мара
13. жвавы
14. сведка
15. гаспадар
16. скруха
17. слава
18. дарога

Практыкаванне 2. Суаднясіце дзеясловы з іх азначэннямі

Практыкаванне 3. Утварыце ад дзеясловаў у дужках дзеепрыслоўі закончанага ці неказакончанага трывання, у залежнасці ад трывання дзеяслова.

Узор:

успадкаваць (што зрабіць?) → успадкаваўшы (што зраюіўшы?)

засноўваць (што рабіць?) → засноўваючы (што робячы?)

1. Антоні Тызенгаўз стаў вядомым, (узначальваць) эканамічную раду.
2. (Падтрымліваць) сувязі з італьянцамі, мецэнат запрашаў артыстаў.
3. Заснаваўшы школу, ён доўга шукаў настаўнікаў з досведам.
4. (Дасягнуць) поспеху ў Гродне, Антоні Тызенгаўз пашырыў рэформатарскую дзейнасць.
5. Культурны дзеяч меў уплыў на шмат якія сферы дзейнасці, (фінансаваць) выданне кніг.
6. (Арганізаваць) вытворчасць, гаспадар чакаў прыбытку.
7. (Спрыяць) асвеце, Тызенгаўз адкрыў некалькі школ у Гродне.
8. Тызенгаўз вылучаўся на фоне іншых, (удзельнічаць) у дзяржаўных справах.
9. (Пераключыцца) з вайсковай службы, Тызенгаўз стаў падскарбіем.
10. (Вывучаць) агратэхніку, давераны Тызенгаўза накіраваўся ў Англію.
11. Тызенгаўз умацаваў уладу, (прызначаць) сваіх намеснікаў.
12. (Дзейнічаць) паслядоўна, ён не спыняўся на задуманым, бо марыў пра будучыню.
13. (Выдаваць) «Гродзенскую газету», Тызенгаўз пашыраў інфармацыйную прастору.
14. (Стварыць) адміністрацыйны цэнтр, ён змяніў горад да непазнавальнасці
15. (Разглядаць) тэатр як сродак асветы, ён падтрымліваў паказы.