Жывёльны свет

Праўдзівыя і хлуслівыя факты пра жывёл:

1. https://learningapps.org/display?v=ppbpcaetn25

2. https://learningapps.org/display?v=ph3xfee5v25

Практыкаванне. Суаднясіце апісанні жывотных з іхнімі назвамі.

Пытанні для абмеркавання:

1. 🐾 Якіх хатніх гадаванцаў Вы мелі ў сваім жыцці і як яны паўплывалі на Вас як на асобу?
2. 🐘 Ці была калі-небудзь у Вашым жыцці сустрэча з дзікай жывёлай, якая Вас уразіла або нават змяніла Ваш погляд на прыроду?
3. 🧠 Ці ёсць жывёла, з якою Вы сябе асацыюеце? :) Чаму?

📝 Спосабы ўтварэння прыметнікаў

Заданне: Утварыце прыметнікі ад назоўнікаў у дужках.

Правіла:

У беларускай мове ўсё ж ёсць кароткія прыметнікі 🙂

Напрыклад: лебядзіны пух, але каровін рог. Калі прыметнік кароткі, то канчаткі замяняюцца наступным чынам: м.р.: -ы → нулявы, ж.р.: -ая → -а, н.р.: -ае → -а, мн.л.: -ыя / -ія → -ы / -і

Дакладных правілаў утварэння прыметнікаў няма.

1. (бабёр) футра → __________ футра
2. (воўк) ікол → __________ ікол
3. (алень) рогі → __________ рогі
4. (мядзведзь) шкура → __________ шкура
5. (вол) рогі → __________ рогі
6. (карова) малако → __________ малако
7. (рыба) тлушч → __________ тлушч
8. (каза) малако → __________ малако
9. (пчала) воск → __________ воск
10. (ласось) ікра → __________ ікра
11. (перапёлка) яйкі → __________ яйкі
12. (конь) збруя → __________ збруя
13. (гусь) пёры → __________ пёры
14. (сабака) аброжак → __________ аброжак
15. (воўк) зуб → __________ зуб
16. (парсюк) сала → __________ сала
17. (бабёр) струмень → __________ струмень
18. (зубр) шкура → __________ шкура
19. (арол) кіпцюры → __________ кіпцюры
20. (вожык) іголкі → __________ іголкі
21. (жаба) ікра → __________  ікра
22. (баран) рог → __________ рог
23. (певень) пёры → __________ пёры
24. (бусел) лапкі → __________ лапкі
25. (казёл) поўсць → __________ поўсць
26. (гусь) тлушч → __________ тлушч
27. (кабыла) капыт → __________ капыт
28. (гадзюка) яд → __________ яд
29. (сакол) позірк → __________ позірк
30. (ястраб) палёт → __________ палёт
31. (ліса) хітрасць → __________ хітрасць
32. (качка) пёры → __________ пёры
33. (кіт) вус → __________ вус
34. (заяц) поўсць → __________ поўсць
35. (карп) луска → __________ луска
36. (пліска) пёры → __________ пёры
37. (рысь) кутасікі → __________ кутасікі
38. (цецярук) гняздо → __________ гняздо
39. (глушэц) ток → __________ ток
40. (ластаўка) палёт → __________ палёт
41. (хахуля) нора → __________ нора
42. (тхор) пах → __________ пах
43. (сініца) песня → __________ песня
44. (чмель) гудзенне → __________ гудзенне
45. (бусел) гняздо → __________ гняздо
46. (зязюля) голас → __________ голас
47. (салавей) спеў → __________ спеў
48. (крумкач) карканне → __________ карканне

🦁 Заапаркі: між адукацыяй і этычнай праблемай

Практыкаванне. Перакладзіце словы ў дужках на беларускую мову.

Заапаркі (представляют собой) спецыяльна арганізаваныя (учреждения), дзе ўтрымліваюцца (дикие животные) з розных куткоў планеты. Яны маюць як (образовательную), так і навуковую мэту — дапамагаюць (сохранять) віды, што (находятся под угрозой исчезновения), і (повышают осведомлённость) людзей пра праблемы (экологии).

(С положительной стороны), заапаркі служаць (центрами изучения) жывёльнага свету. Наведвальнікі, асабліва дзеці, могуць (увидеть вживую) такіх жывёл, якіх яны ніколі не сустрэлі б у прыродзе: (жирафов), (тигров), (слонов), пінгвінаў і іншых. Такі досвед (способствует развитию эмпатии), павышае (интерес) да навукі і (формирует уважительное отношение) да прыроды.

(Кроме того), шматлікія заапаркі ўдзельнічаюць у (международных программах разведения), дзе рэдкія віды, як амурскі леапард ці чорны насарог, (размножаются в неволе), а затым (реинтродуцируются) у прыроднае асяроддзе. Такі падыход можа (спасти от вымирания) цэлыя папуляцыі.

Аднак ёсць і (отрицательные стороны). Многія крытыкі сцвярджаюць, што заапаркі (нарушают естественные потребности) жывёл. Жывёлы, якія (находятся в ограниченном пространстве), часта (испытывают стресс), (страдают от скуки) і (развивают ненормальное поведение), вядомае як (зооз). Таксама некаторыя заапаркі (не соответствуют стандартам) дабрабыту, што прыводзіць да (неудовлетворительных условий содержания).

(В последние годы), павялічылася колькасць (эко-парков) і прыродных рэзерватараў, дзе жывёлы (живут в более естественной среде) і маюць (просторные вольеры). Гэта (расширяет возможности) для (наблюдения) за імі без (ущерба) для іх (благополучия).

(В целом), заапаркі — гэта складанае (явление), якое патрабуе (баланса) паміж адукацыйнай, навуковай і этычнай місіяй. Яны могуць быць (полезными инструментами охраны природы), але толькі пры (ответственном управлении) і (уважительном отношении) да жывёл. Будучыня заапаркаў залежыць ад таго, наколькі грамадства будзе (готово пересматривать) свае (взгляды) на ўтрыманне жывёл у няволі.

📝 Практыкаванне: Надайце словам у дужках форму меснага склону (дзе? у чым? на чым? пры чым?)

1. 🦌 Казуля хавалася ў (густы хмызняк) каля ўзлесся.
2. 📘 Мы прачыталі пра качкадзюба ў (энцыклапедыя) пра рэдкія віды.
3. 🐿️ Вавёрка сядзела на (высокая елка) і трымала ў лапках шышку.
4. 🌳 На (векавы дуб) птушкі зрабілі гняздо.
5. 🦡 Тхары схаваліся у (шчыліна) і назіралі за дзіком.
6. 🐆 Рысь сустрэлі ў (глыбокая палеская пушча).
7. 🔬 У (падручнік па біялогіі) вучні чыталі пра паразітаў і іх уплыў.
8. 🐻 Мядзведзь доўга спіць у (зімовы бярлог), пакуль не прыйдзе вясна.
9. 🐾 Хахуля жыве толькі ў (спакойны лясны ручай).
10. 🦉 Ляляк адпачывае ўдзень на (галінка) старога дрэва.
11. 🏞️ У (дзіцячы заапарк) мы бачылі качкадзюба і слухалі пра яго арэал.
12. 🐂 У (паляўнічая выстава) быў прэзентаваны шкілет зубра і яго поўсць.
13. 🌾 У (забалочаная нізіна) мы заўважылі сляды выдры.
14. 🦆 Глушэц такаваў у (ранішні хваёвы лес) і не заўважаў нічога навокал.
15. 🧠 У (прэзентацыя) пра жывёл гучала слова "інстынкт" некалькі разоў.
16. 🐦 Птушкі затрымаліся ў (балота з трыснягом) падчас міграцыі.
17. 🔒 Мы назіралі за жывёламі ў (вялікі вальер) для драпежнікаў.
18. 🌲 Крыжадзюб жыве ў (хвойнік) і жывіцца ігліцай і насеннем.
19. 🪺 У (гняздо перапёлкі) мы заўважылі маленькія плямістыя яйкі.
20. 🎭 Камуфляж савы асабліва добра відаць на (кара) дрэва, калі яна нерухома сядзіць і сочыць за здабычай.

🧠 Віктарына «Жывёльны сусвет»

Пытанні для абмеркавання 🧠 Практыкаванне. Падумайце і адкажыце на пытанні. Выкажыце свае думкі, прывёўшы прыклады са свайго жыцця, калі гэта магчыма.

1. 🦁 Ці патрэбныя заапаркі ў ХХІ стагоддзі? Як Вы лічыце, ці гэта клопат пра захаванне відаў, ці хутчэй за ўсё — утрыманне жывёл у няволі дзеля забаў?
2. 🧪 Ці варта выкарыстоўваць жывёл для праверкі касметыкі або лекаў?
3. 🐘 Ці прымальна, што жывёлы выступаюць у цырках?
4. 🧬 Ці мае чалавек права змяняць жывёльны геном дзеля ўласных патрэб — напрыклад, каб атрымліваць больш мяса або мець "прыгажэйшых" хатніх жывёл?
5. 🌍 Ці варта ствараць ахоўныя прыродныя зоны, куды чалавеку ўваход забаронены?
6. 🍖 Як Вы ставіцеся да вегетарыянства і ідэі, што чалавек мусіць адмовіцца ад мяса дзеля экалогіі або этыкі?
7. 🐾 Чаму нам хочацца "ачалавечваць" жывёл?
8. Напрыклад, казаць, што сабака "сумуе", котка "крыўдуе", птушка "спявае ад радасці".
9. 🐕 Ці варта забараняць утрыманне дома дзікіх або экзатычных жывёл, напрыклад, малпаў, рысяў або змей?
10. 🎓 Ці можна сказаць, што чалавек адказны за жывёльны свет? Ці прырода павінная існаваць незалежна ад нашага клопату?

📝 Спосабы ўтварэння прыметнікаў

Заданне: Утварыце прыметнікі ад назоўнікаў у дужках.

Правіла: У беларускай мове кароткія прыметнікі ўтвараюцца так:

• м.р.: -ы → нулявы (воўчы зуб, але кароўін рог),
• ж.р.: -ая → -а (воўчая шкура, але каровіна галава),
• н.р.: -ае → -а (воўчае выццё, але карівіна вымя,
• мн.л.: -ыя / -ія → -ы / -і (воўчыя зграі, але каровіны ногі)

1. (алень) рогі → __________ рогі
2. (мядзведзь) шкура → __________ шкура
3. (карова) малако → __________ малако
4. (рыба) тлушч → __________ тлушч
5. (гусь) пёры → __________ пёры
6. (парсюк) сала → __________ сала
7. (вожык) іголкі → __________ іголкі
8. (качка) пёры → __________ пёры
9. (заяц) поўсць → __________ поўсць
10. (барсук) нора → __________ нора
11. (лось) рогі → __________ рогі
12. (журавель) адбіткі → __________ адбіткі
13. (салавей) спеў → __________ спеў
14. (сініца) песня → __________ песня
15. (дзятел) дзюба → __________ дзюба
16. (шчупак) пашча → __________ пашча
17. (ліса) хітрасць → __________ хітрасць
18. (кабыла) капыт → __________ капыт
19. (баран) поўсць → __________ поўсць
20. (каза) малако → __________ малако
21. (певень) грабяні → __________ грабяні
22. (качар) крылы → __________ крылы
23. (варона) крыло → __________ крыло
24. (зубр) моц → __________ моц
25. (глушэц) ток → __________ ток
26. (цецярук) гняздо → __________ гняздо
27. (тхор) пах → __________ пах
28. (зязюля) голас → __________ голас
29. (гадзюка) атрута → __________ атрута
30. (качка) лапкі → __________ лапкі
31. (ластаўка) палёт → __________ палёт
32. (бусел) гняздо → __________ гняздо
33. (рысь) кутасікі → __________ кутасікі
34. (крумкач) карканне → __________ карканне
35. (чмель) гудзенне → __________ гудзенне
36. (вуж) цела → __________ цела
37. (слон) ікол → __________ ікол
38. (трус) вушы → __________ вушы
39. (крот) нора → __________ нора
40. (індык) хвост → __________ хвост
41. (ліса) хітрасць → __________ хітрасць
42. (жаба) ікра → __________ ікра
43. (сарока) хвост → __________ хвост
44. (шпак) гняздо → __________ гняздо
45. (каўка) крык → __________ крык
46. (дрозд) песня → __________ песня
47. (тхор) пах → __________ пах

Інтэрактыўнае практыкаванне на запамінанная формаў прыметнікаў, утвораных ад назваў жывёл

📝 Практыкаванне. Надайце словам у дужках форму меснага склону (дзе? у чым? на чым? пры чым?)

1. 🦦 Хахуля знікла ў (густы чарот) каля вадаёма.
2. 🌲 Казуля схавалася ў (пушча), як толькі пачула крокі чалавека.
3. 🦉 Пугач сядзеў на (сухая галіна) і назіраў за паляўнічымі.
4. 🪶 Ляляк адпачываў на (сук дрэва) і быў амаль нябачным праз камуфляж.
5. 📗 У (энцыклапедыя) пра дзікую прыроду можна прачытаць пра інстынкты птушак і звяроў.
6. 🧬 У (артыкул) пра паводзіны жывёл тлумачыцца, чаму жывёлы выкарыстоўваюць такаванне.
7. 🪵 Тхары часта хаваюцца ў (шчыліны) дрэва ці ў (прамежкі) паміж камянямі.
8. 🏞️ Мы бачылі выдру ў (забалочаная лагчына) каля старога мастка.
9. 🌿 У (зніжэнне арэалу) некаторых відаў вінаваты кліматычныя змены.
10. 🧠 Падчас лекцыі пра інстынкты згадвалася сувязь паміж зменамі ў (структура) мозга і паводзінамі.
11. 🦔 Вожык спакойна спаў у (куст ядлоўцу), накрыты апалым лісцем.
12. 🪹 У (гняздо ластаўкі) пад страхой былі бачныя галовы птушанятаў.
13. 🔍 Даследчык знайшоў адбіткі жывёлы ў (ранішні снег) каля плота.
14. 🎯 У (вальер для драпежнікаў) было некалькі манулаў.
15. 📖 У (падручнік) па заалогіі вучні прачыталі пра сезонную міграцыю птушак.
16. 🦜 На (выстава) экзатычных жывёл паказвалі крыжадзюба і яго незвычайную дзюбу.
17. 🍂 У (глухі лес) жывёлы паводзяцца іначай, чым на адкрытых тэрыторыях.
18. 🦡 Барсук спаў у (свая нора), а потым прачнуўся, калі развіднелася.
19. 🌾 У (нізіна) з густым трыснягом часта гняздуюцца глушцы [глусцы].
20. 🔬 У (лабараторны дослед) удзельнічалі пацукі з зусім рознымі паводзінамі пры стрэсе.

🐾 Практыкаванне. Устаўце дзеясловы ў дужках у форме цяперашняга часу.

1. Казуля часта (хавацца) ______ ў густым хмызняку, калі чуе небяспеку. 🦌
2. Мая цётка (гадаваць) ______ свіней, качак і нават ламу. 🐷🦆🦙
3. У пустыні некаторыя жывёлы (выжыць) ______ дзякуючы здольнасці захоўваць ваду ў тлушчавай тканцы. 🌵
4. Арнітолагі (назіраць) ______ за паводзінамі ластавак увесну. 🔭🐦
5. У гадавальніку (падрастаюць) ______ маладыя зубраняты. 🐃
6. Калі сабака (брахаць) ______ без прычыны, гэта можа сведчыць пра тое, што яны ў стрэсавым стане. 🐕
7. Буслы часам (лавіць) ______ жаб на балотах. 🪰🐸
8. Увесну ў лісы (нараджацца) ______ два-чатыры малыя лісяняты. 🦊
9. Ветэрынар (дапамагаць) ______ нават зусім дзікім звярам. 👩‍⚕️
10. Мая котка часта (кашляць) ______, калі праглыне шмат поўсці. 🐈
11. Сабака заўсёды (чхаць) ______, калі нюхае перац. 😄
12. Людзі ўсё часцей (падтрымліваць) ______ арганізацыі па абароне жывёл. ❤️🐾
13. Як правіла, глушэц (спяваць) ______ толькі падчас такавання. 🦆🎶
14. Выдра (жыць) ______ каля чыстых вадаёмаў. 🌊
15. Зімой мядзведзь (спаць) ______ у сваім утульным бярлозе. 🐻❄️
16. Рысь (выглядаць) ______ асцярожнай, зграбнай і спрытнай падчас палявання. 🐆
17. Колер поўсці зайца (зменьвацца) ______ у залежнасці ад сезону. 🐇
18. Ляляк (лётаць) ______ толькі ўначы і ловіць насякомых проста ў паветры. 🌙🦉
19. Сава (паляваць) ______ без гуку, дзякуючы асабліваму апярэнню. 🔇🦉
20. Шматякія насякомыя (перасоўвацца) ______ скачкамі, а не поўзаннем. 🐛🦗

📘 Граматыка: Дзеепрыслоўі закончанага і незакончанага трывання

Памятка:

• Незакончанае трыванне — што рабіць? → яны (цяперашняя форма) → замяніць -ць на -чы(-ся): плаваць → яны плаваюць → плаваючы
• Закончанае трыванне — што зрабіць? → ён (мінулая форма) → дадаць -шы(-ся): сплыць → ён сплыў → сплыўшы

---

📝 Практыкаванне. У кожным сказе ад дзеяслова ў дужках утварыце дзеепрыслоўе закончанага або незакончанага трывання, улічваючы сэнс.

---

1. 🦢 Бусел, (прыпыніцца) на балоце, уважліва назіраў за наваколлем.
2. 🦊 (Схавацца) у густым хмызняку, ліса чакала сваю здабычу.
3. 🦜 Турака, (ляцець) над дуброваю, вельмі гучна крычаў.
4. 🦌 Казулі, (пасвіцца) на паляне, не заўважылі паляўнічага.
5. 🦉 (Спалохацца) шуму, ляляк імгненна знік з галіны.
6. 🦡 Барсукі, (капаць) нару, выкідвалі зямлю ўбок.
7. 🦫 (Пабудаваць) гаць, бабры змянілі ход ручая.
8. 🐗 Кабан, (блукаць) у лесе, знайшоў месца для адпачынку.
9. 🐾 (Знайсці) сляды выдры, вучні зацікавіліся іх формаю.
10. 🦆 Качкі, (плысці) праз зараснікі трыснягу, не рабілі шуму.
11. 🐺 Воўк, (пачуць) крык птушкі, напружыўся.
12. 🧠 (Назіраць) за інстынктамі жывёл, навукоўцы робяць высновы пра іх агульныя паводзіны.
13. 🦉 (Схавацца) ў галлі старога дрэва, сава чакала надыходу ночы.
14. 🐿️ Вавёрка, (скакаць) з галіны на галіну, шукала арэхі.
15. 🧪 (Праводзіць) дослед пра памяць і інстынкты жывёл, даследчыкі прыйшлі адразу да некалькіх высноў.
16. 🦢 Бусел, (вярнуцца) з выраю, заняў сваё старое гняздо, што аказалася некранутым.
17. 🌾 (Выйсці) ў забалочаную нізіну, хахуля пачала шукаць ежу.
18. 🔭 (Вывучаць) арэалы пражывання жывёл, вучні карысталіся адмысловымі (рус. специальными) мапамі.
19. 🪺 (Пабачыць) гняздо перапёлкі, мы спыніліся, каб зазірнуць унут[а]р.
20. 📸 (Зрабіць) фота рысі, мы з групаю шпарка пайшлі наперад.

🐾 Паўтарэнне

Ступені параўнання прыметнікаў і прыслоўяў

Ступень	Прымeтнік (які?) – Прылагательное	Прыслоўе (як?) – Наречие
звычайная	🦌 антылопа хуткая	🦌 антылопа бяжыць хутка
вышэйшая	🦌 антылопа хутчэйшая за зайца 🐇	🦌 антылопа бяжыць хутчэй за зайца 🐇
найвышэйшая	🦌 антылопа найхутчэйшая з усіх парнакапытных 🐾	🦌 антылопа бяжыць найхутчэй з усіх парнакапытных 🐾

---

Ступень	Прымeтнік (які?) – Прылагательное	Прыслоўе (як?) – Наречие
звычайная	🐦 гэтая птушка прыгожая	🐦 гэтая птушка спявае прыгожа 🎶
вышэйшая	🐦 гэтая птушка прыгажэйшая за вераб’я 🐤	🐦 гэтая птушка спявае прыгажэй за вераб’я 🐤
найвышэйшая	🐦 гэтая птушка найпрыгажэйшая з усіх 🌍	🐦 птушка спявае найпрыгажэй з усіх 🌍

🟣 Практыкаванне. Устаўце прыметнікі ці прыслоўі ў дужках у вышэйшай ці найвышэйшай ступені параўнання.

1. 🦁 Леў рыкае (моцны) __________ за ўсіх астатніх жывёл у заапарку.
2. 🦓 Зебры ў заказніку жывуць у (добры) __________ умовах, у параўнанні з дзікім асяроддзем.
3. 🐒 Малпы паводзяць сябе (вольны) __________ за іншых жывёл.
4. 🐘 Слон мае (вялікі) __________ страўнік у параўнанні з бегемотам.
5. 🐬 Дэльфіны плаваюць (хутка) __________ за касатак.
6. 🦉 Крумкач выглядае (разумны) __________ за вераб’я.
7. 🦔 У заказніку вожык адчувае сябе (бяспечны) __________, чым у горадзе.
8. 🦊 Ліса палюе (ціха) __________ за воўка.
9. 🐥 Птушкі ў заказніку спяваюць (гучна) __________ за птушак у горадзе.
10. 🦑 Васьміног лічыцца (цікавы) __________ жывёлаю ў акіянарыумах.
11. 🐍 Змеі рухаюцца (павольна) __________ і (зграбна) за яшчарак.
12. 🐂 Зубр мае (моцны) __________ сківіцы ў параўнанні з іншымі сысунамі.
13. 🐗 Кабан выглядае (агрэсіўны) __________ у сезон палявання.
14. 🦅 Арол лётае (высока) __________ за ўсіх птушак у заказніку.
15. 🐿️ Вавёрка — (жвавы) __________ звярок у нашым лесе.
16. 🦜 Папугаі крычаць (гучна) __________ за качак.
17. 🐻 Мядзведзь мае (тоўстае) __________ футра за іншых жывёл.
18. 🦡 Тхары хаваюцца (спрытна) __________ за іншых драпежнікаў.
19. 🦒 Трэба прызнаць, што жырафа (высокі) __________ жывёла ў заапарку.
20. 🐧 Пінгвіны ходзяць (павольна) __________ за ўсіх астатніх птушак.
21. 🐅 Амурскі леапард — адзін з (рэдкі) __________ драпежнікаў у свеце.
22. 🦩 Чарада фламінга – гэта (прыгожы) __________ відовішча.
23. 🦭 Маржы крычаць (рэзка) __________ за іншых марскіх звяроў.
24. 🐼 Як высветлілася, панда — (папулярны) __________ жывёла ў многіх заапарках.