https://wiki.mdu.by/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2026-04-23T13:52:03Z Гісторыя версій гэтай старонкі MediaWiki 1.39.10 https://wiki.mdu.by/index.php?title=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0&diff=2236&oldid=prev 2026-01-24T05:16:00Z

<p>Новая старонка: « == 🏰 Старабеларуская мова: як гучала дзяржава, закон і штодзённасць == 🧭 &#039;&#039;&#039;Старабеларуская мова&#039;&#039;&#039; (у крыніцах часта: &#039;&#039;&#039;руский языкъ / рус(ь)ка мова / простая мова&#039;&#039;&#039;) — усходнеславянская мова, якая была шырока распаўсюджаная ў &#039;&#039;&#039;Вялікім Княстве Літоўскім&#039;&#039;&#039;...»</p> <p><b>Новая старонка</b></p><div><br /> == 🏰 Старабеларуская мова: як гучала дзяржава, закон і штодзённасць ==<br /> 🧭 '''Старабеларуская мова''' (у крыніцах часта: '''руский языкъ / рус(ь)ка мова / простая мова''') — усходнеславянская мова, якая была шырока распаўсюджаная ў '''Вялікім Княстве Літоўскім''' і служыла '''афіцыйнай мовай справаводства''' (асабліва ў XV–XVI ст.). Яна фарміравалася на скрыжаванні '''царкоўнаславянскай пісьмовай традыцыі''' і '''жывых народных дыялектаў'''. Таму ў тэкстах часта бачым “мікс”: побач з кніжнымі формамі стаяць вельмі “свае” гаварковыя рысы — і гэта робіць старабеларускую неверагодна жывой.<br /> <br /> 📌 '''Важная дата:''' у '''1696 годзе''' старабеларуская афіцыйна страціла статус мовы новых дзяржаўных дакументаў, і ў гэтай ролі яе выцясніла польская.<br /> ----<br /> <br /> == 🏛️ “Як мова стала дзяржавай”: статус і сферы ўжывання ==<br /> 📜 У XV–XVI ст. старабеларуская — гэта не “фальклор”, а '''працоўная мова вялікай адміністрацыйнай машыны''':<br /> <br /> * 🏷️ '''Статуты ВКЛ''' (1566, 1588)<br /> * 📨 '''дыпламатычная перапіска'''<br /> * 🏙️ дакументы '''магістратаў''', '''магдэбургскіх гарадоў'''<br /> * 🧾 інвентары, рэвізіі, спісы войска, прыватныя лісты<br /> <br /> ✨ Нават калі чалавек быў неславянскага паходжання ў эліце ВКЛ, ён мог пісаць і карыстацца гэтай мовай як нормай дзяржаўнага жыцця.<br /> ----<br /> <br /> == 🪪 “Як яе называлі”: ад “простай мовы” да “рутэнскай” ==<br /> 🧷 У тэкстах і традыцыях сустракаюцца розныя назвы — і кожная адлюстроўвае оптыку эпохі:<br /> <br /> * 🖋️ '''руский языкъ / рус(ь)ка мова''' — тыповая саманазва ў дакументах<br /> * 🗣️ '''простая мова''' / '''простая молва''' — акцэнт на “зразумеласці”, супрацьпастаўленне кніжнай царкоўнаславянскай<br /> * 🗺️ у Заходняй Еўропе — '''Ruthenian / lingua ruthenica''' (рутэнская)<br /> * 🧑‍🏫 назва '''“старабеларуская”''' як навуковая (уведзеная Яўхімам Карскім у 1893)<br /> <br /> 📌 І вось цікавы маркер часу: у крыніцах вельмі часта '''“рускій” пішацца без ь''' — гэта адлюстроўвае ўжо завершаныя фанетычныя працэсы.<br /> ----<br /> <br /> == 🔤 Пісьмо і выгляд тэксту: кірыліца, “ъ”, “ѣ” і жывая гутарка паміж радкоў ==<br /> 🧾 Старабеларуская пісалася '''кірыліцай''', але візуальна яна можа выглядаць “цяжэйшай” за сучасную беларускую: шмат літар і знакаў, якія сёння не выкарыстоўваюцца так, як раней (напрыклад '''ъ''', графічныя варыянты, старажытныя абазначэнні).<br /> <br /> 📌 Прыклады таго, як мова выглядае ў “дзяржаўным стылі” (з твайго фрагмента):<br /> <br /> * 🏛️ '''«…мы речью посполитою называем…»'''<br /> * ⚖️ '''«…не правомъ якимъ описанымъ або статутомъ…»'''<br /> * 🧠 '''«…на самом только статуте и праве описаномъ…»'''<br /> * 🐾 '''«…а по-нашому дикое звера…»'''<br /> * ✨ '''«…там самъ богъ всимъ владнеть.»'''<br /> <br /> Гэта вельмі паказальна: тэкст афіцыйны, але раптам — '''“а по-нашому”'''. Мова “ведае”, што існуе жывая размоўная норма, і не баіцца на яе абапірацца.<br /> ----<br /> <br /> == 🎧 Фанетыка: старабеларуская ўжо “пахне” сучаснай Беларуссю ==<br /> Сярод рысаў, якія ў тэкстах прабіваюцца (часам спарадычна), — тыя самыя, што сёння лічацца “беларускай візітоўкай”:<br /> <br /> === 🌦️ Аканне / яканне ===<br /> <br /> * 🌾 ідэя: ненаголошанае '''о → а''', '''е → я''' (не заўсёды паслядоўна на пісьме)<br /> <br /> === 🧩 Дзеканне і цеканне ===<br /> <br /> * 🗣️ тыповы беларускі “адбітак” у вымаўленні<br /> <br /> === 🌬️ “Нескладовае у” (будучае “ў”) ===<br /> <br /> * 🧷 у тэкстах можа перадавацца праз '''в''':<br /> ** '''вжо''' (сёння: ''ўжо'')<br /> ** '''прышовъ''' (сёння: ''прышоў'')<br /> <br /> === 🔥 Прыклады фанетычных пераходаў (з твайго блоку) ===<br /> <br /> * 🪵 '''кровъ — крыви'''<br /> * 🥣 '''глотка — глытати'''<br /> * ✨ '''блескъ — блишати'''<br /> * 🚶 '''прышолъ'''<br /> * 4️⃣ '''чотыры'''<br /> <br /> ----<br /> <br /> == 🧱 Марфалогія: формы, якія “падміргваюць” сучаснай мове ==<br /> 🧠 Некаторыя рысы выглядаюць незвычайна, але лагічна:<br /> <br /> * 🧾 '''родны склон -у / -ю''' у мужчынскіх:<br /> ** '''народу, броду''' (і гэта вельмі па-беларуску)<br /> * 🗣️ '''клічны склон''' (як жывая размоўная з’ява)<br /> * 🧩 часціцы і злучнікі, якія пазнаюцца сёння:<br /> ** '''хай, але, або, каб'''<br /> * 🧰 формы дзеясловаў, якія гучаць “старыя”, але энергічныя:<br /> ** '''не се''', '''ляж''', '''киньмо''', '''стерегчи'''<br /> <br /> ----<br /> <br /> == 🧷 Сінтаксіс: як будуецца думка ==<br /> Старабеларуская любіць канструкцыі, якія мы ў Беларусі інтуітыўна разумеем і цяпер:<br /> <br /> * 🧭 '''пошолъ до дому''' (ідэя “да дому”)<br /> * 🪟 '''вышелъ от всихъ'''<br /> * ⚖️ '''лепшъ за его'''<br /> * 🧍 '''сталося ему'''<br /> * 🔗 злучнікі: '''што, нібы, калі, як'''<br /> <br /> ----<br /> <br /> == 🧳 Лексіка і запазычанні: еўрапейскі горад унутры мовы ==<br /> 🧠 Лексіка старабеларускай — гэта “пластамі”:<br /> <br /> * 🌱 спрадвечная: '''маці, сонца, брат, новы'''<br /> * 🧑 агульнаславянская: '''чалавек, дзед, зіма'''<br /> * 🐕 агульнаўсходнеславянская: '''сабака, куст, сорак, сям’я'''<br /> * 🏗️ уласна беларускія “характэрныя” словы: '''волат, вежа, сейбіт, араты'''<br /> <br /> 🌍 Плюс — магутны слой запазычанняў (праз польскую, лацінскую, нямецкую), і мова іх “пераплаўляе” па-свойму. У тваім матэрыяле ёсць вельмі смачныя прыклады адаптацыі:<br /> <br /> * 🧱 '''ф''' можа пераходзіць у '''п/х/хв''':<br /> ** '''фляша — пляша''', '''кафель — кахель''', '''фальварак — хвальварак'''<br /> * 🔁 гульня з “р/л”, метатэза і спрошчанні:<br /> ** '''барверъ — балверъ''', '''секретаръ — секлетаръ''', '''тумултъ — тулмутъ'''<br /> * 🧩 “цвёрдыя перад і”, якія потым мякчэюць:<br /> ** '''дыктовати, дысцыплина''' і г.д. (пазнейшая нармалізацыя)<br /> <br /> ----<br /> <br /> == 👑 Жывы прыклад “вялікага стылю”: фрагмент Льва Сапегі (1588) ==<br /> 🕯️ Вось чаму гэты тэкст такі моцны: ён пра '''ўладу''', '''закон''' і '''межы самавольства''' — і ўсё гэта сказана мовай, якая ўмее быць і філасофскай, і “па-нашаму” чалавечай.<br /> <br /> Колькі там выразных апорных формулаў:<br /> <br /> * ⚖️ '''«…не правомъ… але только своимъ зданьемъ…»''' — не законам, а сваім “уяўленнем”<br /> * 🧨 '''«…не господарми, але тыранами…»''' — рытарычны ўдар<br /> * 🐾 '''«…дикое звера… пануеть…»''' — вобраз, які працуе і сёння<br /> * 🌤️ '''«…а где опятъ право або статутъ гору маеть…»''' — закон “мае гару”<br /> <br /> Гэта ўжо не проста мова — гэта '''мова дзяржавы, якая думае'''.<br /> ----<br /> <br /> == 🧬 Чаму гэта важна сёння ==<br /> 📚 Старабеларуская — гэта “архіў”, дзе відаць:<br /> <br /> * як нараджаецца '''літаратурная норма''',<br /> * як дзяржава шукае '''мову для права і адміністрацыі''',<br /> * як народная гаворка пастаянна “падсілкоўвае” пісьмовую традыцыю.<br /> <br /> ✨ І яшчэ: гэта моцны аргумент супраць міфа, што беларуская — “мова без гісторыі”. Гісторыя ёсць. Яна проста напісаная кірыліцай, з “ъ”, але з вельмі пазнавальным '''нашым дыханнем''' паміж радкоў.<br /> [[Катэгорыя:Прамовы пра мовы]]</div>

A.t.undoca