https://wiki.mdu.by/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2026-08-01T15:32:21Z Гісторыя версій гэтай старонкі MediaWiki 1.39.10 https://wiki.mdu.by/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0&diff=2231&oldid=prev 2026-01-24T04:31:57Z

<p>Новая старонка: « == 🌲 Карэлія: край вады, лесу і памяці == Карэлія — гэта паўночны край азёраў, рэк і хвойных лясоў, прастора паміж Балтыйскім морам і Белым морам, паміж Фінляндыяй і Расіяй. Але Карэлія — гэта не толькі геаграфія. Гэта таксама &#039;&#039;&#039;памяць&#039;&#039;&#039;, &#039;&#039;&#039;мова&#039;&#039;&#039; і &#039;&#039;&#039;людзі&#039;&#039;...»</p> <p><b>Новая старонка</b></p><div><br /> == 🌲 Карэлія: край вады, лесу і памяці ==<br /> Карэлія — гэта паўночны край азёраў, рэк і хвойных лясоў, прастора паміж Балтыйскім морам і Белым морам, паміж Фінляндыяй і Расіяй. Але Карэлія — гэта не толькі геаграфія. Гэта таксама '''памяць''', '''мова''' і '''людзі''', якія стагоддзямі жылі ў рытме прыроды і слова.<br /> <br /> 👥 Карэлы — фіна-ўгорскі народ, блізкі да фінаў, вепсаў і іншых прыбалтыйска-фінскіх супольнасцяў. Іх мова — '''карэльская (karjalan kieli)''' — належыць да ўральскай моўнай сям’і і з’яўляецца адной з самых цікавых і, на жаль, уразлівых моваў Поўначы.<br /> <br /> 📜 Менавіта з карэльска-фінскай вуснай традыцыі нарадзіўся эпас '''Калевала''', сабраны і літаратурна апрацаваны '''Эліяс Лённрот'''. Гэты тэкст стаў сімвалам не толькі фінскай, але і карэльскай культурнай спадчыны — свету, дзе слова мае сілу заклёну, песні і малітвы.<br /> ----<br /> <br /> == 🗺️ Карэлы і іх мова сёння ==<br /> Сёння карэльская мова існуе ў Расіі (перш за ўсё ў Рэспубліцы Карэлія, але таксама ў Тверскай і Ленінградскай абласьцях) і ў Фінляндыі, дзе яна мае статус мовы нацыянальнай меншасці. Агульная колькасць носьбітаў — '''каля 40–50 тысяч чалавек''', і гэтая лічба паступова змяншаецца.<br /> <br /> ⚠️ У ХХ стагоддзі карэльская перажыла цяжкі перыяд: страта статусу, выцісканне са школы і афіцыйнага ўжытку, пераход выключна ў побытавае маўленне. Таму сёння мова знаходзіцца '''пад пагрозай знікнення''', нягледзячы на культурную і навуковую вартасць.<br /> ----<br /> <br /> == 🧩 Дыялекты: адна мова — некалькі светаў ==<br /> Карэльская мова неаднародная. Звычайна вылучаюць '''тры асноўныя нарэччы''':<br /> <br /> * ❄️ '''уласна карэльскае''' — найбліжэйшае да фінскай,<br /> * 🌾 '''ліўвікаўскае (олонецкае)''' — з выразным вепсскім уплывам,<br /> * 🌊 '''людзікаўскае''' — у шэрагу міжнародных класіфікацый лічыцца асобнай мовай.<br /> <br /> 📌 Адрозненні паміж імі закранаюць фанетыку, лексыку і граматыку — часам мацней, чым паміж некаторымі “прызнанымі” асобнымі мовамі.<br /> ----<br /> <br /> == 🔤 Пісьмо і алфавіт ==<br /> Сучасная карэльская пісьмовасць грунтуецца на '''лацінцы'''. Гэта важны і прынцыповы момант.<br /> <br /> Алфавіт уключае, між іншым, літары:<br /> <br /> '''Č Š Ž Ä Ö''' і апостраф '''’'''<br /> <br /> ✍️ Менавіта лацінка стала адной з прычын, чаму карэльская '''не мае статусу дзяржаўнай мовы''' ў Рэспубліцы Карэлія: расейскае заканадаўства фактычна прывязвае дзяржаўны статус да кірыліцы. Такім чынам, карэльская — адзіная мова тытульнай нацыі ў РФ, якая не з’яўляецца дзяржаўнай у сваёй рэспубліцы.<br /> ----<br /> <br /> == 🗣️ Як чытаць карэльскую: базавыя правілы ==<br /> <br /> === 🎯 Націск ===<br /> У спрадвечных словах '''націск падае на першы склад'''.<br /> <br /> * '''kála''' — рыба<br /> * '''múalla''' — на зямлі<br /> <br /> === 🎵 Гармонія галосных ===<br /> Галосныя ў слове “дамаўляюцца” паміж сабой:<br /> <br /> * '''talo''' → '''talossa''' (“у доме”)<br /> * '''käsi''' → '''käsissä''' (“у руках”)<br /> <br /> (''i'' і ''e'' часта нейтральныя)<br /> <br /> === ⏳ Даўгата галосных — важная! ===<br /> Даўгі і кароткі гук можа змяняць значэнне:<br /> <br /> * '''tuli''' — агонь<br /> * '''tūl’i''' — вецер<br /> <br /> === 🔁 Чаргаванне зычных ===<br /> Формы слова могуць мяняць “сілу” зычных:<br /> <br /> * '''kala''' → '''kalan'''<br /> * '''pata''' → '''padan'''<br /> <br /> ----<br /> <br /> == 🧱 Граматыка і марфалогія: мова-канструктар ==<br /> Карэльская — '''аглютынатыўная мова''': значэнні дадаюцца суфікс за суфіксам у строга вызначаным парадку.<br /> <br /> === 📦 Як “збіраецца” слова ===<br /> '''sizärillez''' — ''“у тваіх сёстраў”''<br /> <br /> * '''sizär''' — сястра<br /> * '''-i''' — множны лік<br /> * '''-lle''' — аллатыў (“да / у”)<br /> * '''-z''' — твая (прытэжальнасць)<br /> <br /> === 🧭 Склоны ===<br /> У карэльскай — '''каля 15 склонаў''', напрыклад:<br /> <br /> * '''talo''' — дом<br /> * '''talossa''' — у доме<br /> * '''talosta''' — з дома<br /> * '''talolle''' — да дома<br /> <br /> === ⏱️ Дзеяслоў ===<br /> Часы:<br /> <br /> * прэзэнс<br /> * імпэрфэкт<br /> * пэрфэкт<br /> * плюсквампэрфэкт<br /> <br /> Адмаўленне будуецца аналітычна:<br /> <br /> * '''mie en tiijä''' — я не ведаю<br /> * '''hüö ei tulloh''' — яны не прыходзяць<br /> <br /> ----<br /> <br /> == 🧺 Лексіка: слаі часу ==<br /> У карэльскай лексыцы суіснуюць:<br /> <br /> 🌿 уральскі спадчынны пласт<br /> <br /> 🌊 балтыйскія запазычанні<br /> <br /> 🛡️ германскія словы<br /> <br /> 🏙️ славянскія (у т.л. старажытнарускія і сучасныя)<br /> <br /> Прыклады:<br /> <br /> * '''elie''' — жыць<br /> * '''koda''' — лясное жытло<br /> * '''hukka''' — воўк<br /> <br /> ----<br /> <br /> == 🗣️ Карэльская мова — жывымі радкамі ==<br /> <br /> === 👋 Вітанні ===<br /> <br /> * '''Terveh!''' — Прывітанне!<br /> * '''Hyviä päivyä!''' — Добры дзень!<br /> * '''Jiägiä tervehekse!''' — Да пабачэння!<br /> <br /> === 🏡 Побыт ===<br /> <br /> * '''Miun kodi on šuuri.''' — Мой дом вялікі.<br /> * '''Mečä on šoma.''' — Лес прыгожы.<br /> * '''Vesi on kylmä.''' — Вада халодная.<br /> <br /> === 🧠 Пачуцці ===<br /> <br /> * '''Mie iloitsen.''' — Я радуюся.<br /> * '''Häi on surullinen.''' — Ён сумны.<br /> * '''Mie pelkäjin.''' — Я баяўся.<br /> <br /> === 📖 Кароткі тэкст ===<br /> &lt;blockquote&gt;'''Puasinkoi on pieni karielan külä.'''<br /> <br /> '''Šielä on nel’l’äkümmendä taluo.'''<br /> <br /> '''Jogi virduav hil’l’ah.'''&lt;/blockquote&gt;''Пуасінкой — маленькая карэльская вёска.''<br /> <br /> ''Там сорак дамоў.''<br /> <br /> ''Рака цячэ павольна.''<br /> ----<br /> <br /> == 🎓 Карэльская мова ў Карэліі сёння ==<br /> 🏫 У школах карэльская выкладаецца '''фрагментарна''': як факультатыў або рэгіянальны кампанент.<br /> <br /> 🏛️ Навуковыя даследаванні вядуцца ў Інстытуце мовы, літаратуры і гісторыі КарНЦ РАН.<br /> <br /> 📰 Выходзяць газеты і часопісы на карэльскай, існуюць сучасныя адукацыйныя і медыяпраекты.<br /> <br /> 🇫🇮 У Фінляндыі мова падтрымліваецца як спадчынная і меншасная.<br /> ----<br /> <br /> == 🌱 Замест заключэння: навошта карэльская патрэбна нам ==<br /> Карэльская — гэта не “дыялект на ўскрайку”. Гэта '''ключ да іншага спосабу бачыць свет''': праз лес, ваду, рух, цішыню. Гэта мова, у якой шмат не крыку, а дыхання.<br /> <br /> 🕊️ Захаванне карэльскай — гэта не толькі пра мінулае. Гэта пра выбар:<br /> <br /> ці будзе Поўнач гаварыць сваім голасам,<br /> <br /> ці застанецца толькі ў перакладзе.&lt;blockquote&gt;'''Kieli elää, kun sitä puhutah.'''<br /> <br /> ''Мова жыве, калі на ёй гавораць.''&lt;/blockquote&gt;<br /> [[Катэгорыя:Прамовы пра мовы]]</div>

A.t.undoca