A.t.undoca на 10:16, 29 студзеня 2026

2026-01-29T10:16:53Z

← Папярэдн. версія		Версія ад 13:16, 29 студзеня 2026
Радок 260:		Радок 260:
	😊 ''Kusikuni.'' — “Я радуюся / я шчаслівы(ая).”		😊 ''Kusikuni.'' — “Я радуюся / я шчаслівы(ая).”

			Слоўнік:
	https://runa-simi.narod.ru/olderfiles/1/UCHEBNIK_quechua_sureno.pdf		https://runa-simi.narod.ru/olderfiles/1/UCHEBNIK_quechua_sureno.pdf
	[[Катэгорыя:Прамовы пра мовы]]		[[Катэгорыя:Прамовы пра мовы]]

A.t.undoca на 10:16, 29 студзеня 2026

2026-01-29T10:16:33Z

← Папярэдн. версія		Версія ад 13:16, 29 студзеня 2026
Радок 259:		Радок 259:

	😊 ''Kusikuni.'' — “Я радуюся / я шчаслівы(ая).”		😊 ''Kusikuni.'' — “Я радуюся / я шчаслівы(ая).”


			https://runa-simi.narod.ru/olderfiles/1/UCHEBNIK_quechua_sureno.pdf
	[[Катэгорыя:Прамовы пра мовы]]		[[Катэгорыя:Прамовы пра мовы]]

A.t.undoca: Новая старонка: « == 🏔️ Кечуа: мова Анд, народ кечуа і ўсё, што трэба ведаць (з прыкладамі) == === 🌄 Што такое кечуа === Кечуа (Quechua; у розных напісаннях '''Qhichwa / Qichwa / Kichwa / Qheswa''') — гэта '''група вельмі блізкіх між сабой індзейскіх моўных варыянтаў''', якімі размаўляюць у Андах Паў...»

2026-01-29T09:49:13Z

Новая старонка: « == 🏔️ Кечуа: мова Анд, народ кечуа і ўсё, што трэба ведаць (з прыкладамі) == === 🌄 Што такое кечуа === Кечуа (Quechua; у розных напісаннях '''Qhichwa / Qichwa / Kichwa / Qheswa''') — гэта '''група вельмі блізкіх між сабой індзейскіх моўных варыянтаў''', якімі размаўляюць у Андах Паў...»

Новая старонка

== 🏔️ Кечуа: мова Анд, народ кечуа і ўсё, што трэба ведаць (з прыкладамі) ==

=== 🌄 Што такое кечуа ===
Кечуа (Quechua; у розных напісаннях '''Qhichwa / Qichwa / Kichwa / Qheswa''') — гэта '''група вельмі блізкіх між сабой індзейскіх моўных варыянтаў''', якімі размаўляюць у Андах Паўднёвай Амерыкі. Існуюць '''дзве пазіцыі''':

* 🧩 ''“Гэта адна мова з моцнымі дыялектамі”''
* 🧬 ''“Гэта моўная сям’я з некалькімі асобнымі мовамі”'' Пытанне часта залежыць не толькі ад граматыкі, але і ад '''сацыялінгвістыкі і ідэнтычнасці'''.

=== 🏷️ Як кечуа называюць самі сябе ===

* 🏔️ '''Qhichwa / Qichwa / Kichwa / Qheswa''' — першапачаткова “'''даліна / вышынная зона'''” і людзі гэтай зоны (''Qhichwa runa'' — “людзі кечуанскай вышыні”).
* 🗣️ Традыцыйная саманазва мовы: '''Runa Simi / Runa Shimi'''
** '''runa''' = “чалавек”
** '''simi/shimi''' = “рот, слова, мова” 👉 літаральна: '''“людская мова”'''

'''Прыклад (кечуа):'''

🗣️ ''Runasimita qillqaytam munani.'' — “Я хачу навучыцца пісаць па-кечуанску.”
----

== 🗺️ Дзе размаўляюць: краіны і маштаб ==
Кечуа распаўсюджаная ад '''поўдня Калумбіі''' праз '''Эквадор, Перу, Балівію''' да '''поўначы Чылі і Аргенціны'''.

Прыкладна '''больш за 7 мільёнаў''' носьбітаў — гэта '''самая масавая індзейская мова Паўднёвай Амерыкі'''.

=== 🧾 Прыкладная колькасць носьбітаў (па краінах) ===

* 🇵🇪 '''Перу''': '''3,8 млн''' (перапіс 2017; ~13,6% насельніцтва)
* 🇧🇴 '''Балівія''': '''1,3 млн''' (перапіс 2024; ~13,2%)
* 🇪🇨 '''Эквадор''': '''~500 тыс''' (перапіс 2001; ацэнкі бываюць значна вышэйшыя)
* 🇦🇷 '''Аргенціна''': '''50–120 тыс''' (ацэнкі)
* 🇨🇴 '''Калумбія''': '''5–20 тыс''' (ацэнкі)
* 🇨🇱 '''Чылі''': “няшмат”

=== 🏛️ Афіцыйны статус ===

* ✅ '''Балівія''': кечуа — '''дзяржаўная мова''' разам з іспанскай і аймара.
* ✅ '''Перу''': афіцыйная '''там, дзе пераважае''' (паводле канстытуцыі).
* ✅ '''Эквадор''': Kichwa — афіцыйная '''ў сваіх тэрыторыях'''.

----

== 🏺 Гісторыя: ад даінкскіх часоў да сёння ==

* 🏛️ Кечуа выкарыстоўвалі '''і ў інкскай культуры, і ў даінкскіх'''.
* 🌐 Напрыканцы інкскай эпохі адна з форм (“'''класічная кечуа'''”) была '''lingua franca''' значнай часткі Андаў.
* 🧭 Даследаванні паказалі: найбольшы дыялектны “вулкан” быў вакол '''Лімы''', таму паходжанне часта звязваюць з гэтым рэгіёнам.
* 🕯️ У каланіяльны перыяд кечуа доўга захоўвала ролю “агульнай мовы” (''lengua general''), але пасля — '''прэстыж падаў''', і іспанская пачала выціскаць кечуа з публічнай сферы.
* ⚠️ Сёння шмат паўночных варыянтаў '''пад пагрозай знікнення''', а актыўная штодзённая мова — найчасцей у сельскіх Андах.

----

== 🧬 “Мова ці моўная сям’я?” + дыялекты ==
Асноўны падзел (паводле Торэро / Паркера):

* 🧩 '''Quechua I (Waywash)''' — цэнтральныя і паўночныя перуанскія Анды
* 🧩 '''Quechua II (Wampuy)''' — поўдзень Перу + Балівія, Эквадор, Калумбія, Аргенціна, Чылі
** IIa '''Yunkay'''
** IIb '''Chinchay (Kichwa)'''
** IIc '''Паўднёвая кечуа''' (самая “вялікая” група)

Важны момант: носьбіты Quechua I і Quechua II '''часта цяжка разумеюць адно аднаго''' без спецыяльнага досведу.

=== 🔟 Як слова можа выглядаць у розных варыянтах (прыклад) ===

* “дзесяць”: ''chunka / chunga / trunka''
* “салодкі”: ''misk’i / mishki''
* “ён дае”: ''qun / kun / un''

----

== 🔤 Гукавая сістэма і правілы чытання ==

=== 🎙️ Вакалы: толькі 3 фанемы ===
У класічнай сістэме кечуа ёсць '''тры асноўныя галосныя''':

* '''a, i, u''' А “e” і “o” часта разглядаліся як варыянты вымаўлення побач з '''uvular q'''-гукамі, але сучасная афіцыйная арфаграфія ў многіх стандартах трымаецца '''3-вакальнай''' логікі (a i u).

=== 🧱 Зычныя і асаблівасці ===

* Пераважна '''глухія''' (без фанемнай звонкасці ў карэннай лексіцы).
* У частцы паўднёвых варыянтаў (Qusqu-Qullaw) ёсць тры тыпы выбухных:
** просты: '''p, t, k, q'''
** эжэктыўны: '''p’, t’, k’, q’'''
** аспіраваны: '''ph, th, kh, qh'''

=== 🇪🇸 Уплыў іспанскай ===
Каля '''30% лексікі''' можа быць запазычана з іспанскай; таксама “чужыя” гукі '''f, b, d, g''' паступова становяцца звыклымі ў запазычаннях.
----

== ✍️ Пісьмо і арфаграфія ==

* 🧶 Да еўрапейцаў не было літаральнай сістэмы; пра '''квіпу (khipu)''' спрачаюцца: “лічбы/інвентар” ці нешта болей.
* ✝️ З каланіяльнага часу — '''лацінка''', спачатку па іспанскіх правілах.
* 🧰 У ХХ ст. — некалькі канкурэнтных правапісаў.
* ✅ У Перу і Балівіі ў 1980-х уніфікавалі падыход і '''перайшлі на 3-вакальную сістэму''' (a i u).
* ⚖️ У Перу для [h] пішуць '''h''', у Балівіі — '''j'''.
* 🗺️ Тапонімы часта існуюць у “старых” і “нармалізаваных” напісаннях (і гэта выклікае юрыдычныя і культурныя канфлікты).

----

== 🧠 Граматыка: як працуе кечуа (з прыкладамі) ==
Кечуа — '''аглютынатыўная мова''': значэнні “наварочваюцца” суфіксамі да кораня. Парадак звычайна '''SOV''' (суб’ект–аб’ект–выказнік).

=== 🏷️ Назоўнік: множны лік і “склоны” суфіксамі ===

* 👥 Множны лік: '''-kuna''' (не заўсёды абавязковы).
* 📌 Замест прыназоўнікаў — суфіксы, напрыклад:
** '''-pa''' (родны / прыналежнасць)
** '''-ta''' (вінавальны)
** '''-man''' (“да, у напрамку”)
** '''-manta''' (“ад, з”)
** '''-pi''' (“у, на” — лакатыў)
** '''-wan''' (“з” — сумеснасць)

'''Прыклад “склейкі” (з тэксту):'''

🌾 ''chakra'' “поле”

* “маленькае” = '''chakra-cha'''
* “маё” = '''chakra-cha-y'''
* множны = '''chakra-cha-y-kuna''' 👉 ''chakrachaykuna'' = “'''мае маленькія палі'''”

=== 👤 Займеннікі: інклюзіўнае і эксклюзіўнае “мы” ===

* 🙋 '''Ñuqa''' — я
* 🫂 '''Ñuqanchik''' — мы (уключна з табой)
* 👥 '''Ñuqayku''' — мы (без цябе)
* 👉 '''Qam''' — ты
* 👤 '''Pay''' — ён/яна

=== 🏠 Прыналежнасць суфіксамі (без “мой/твой” асобна) ===
'''wasi''' = дом

* 🏠 ''wasiy'' = мой дом
* 🏠 ''wasiyki'' = твой дом
* 🏠 ''wasin'' = яго/яе дом

=== 🔢 Лічэбнікі (класіка) ===
0 ''ch’usaq'', 1 ''huk'', 2 ''iskay'', 3 ''kimsa'', 10 ''chunka'', 100 ''pachak'', 1000 ''waranqa''.
----

== 🧩 Дзеяслоў: канчаткі, суфіксы і “пераходнасць” ==

=== 🧷 Інфінітыў ===
Інфінітыў утвараецца суфіксам '''-y'''.

'''Прыклад:'''

💋 ''much’a'' “пацалунак” → ''much’a-y'' “цалаваць”

=== ⏱️ Асобы ў дзеяслове ===
Канчаткі залежаць ад асобы і часу. Важны штрых: у кечуа бывае '''“аб’ектная спрэжка”''' — форма паказвае не толькі хто робіць, але і каго “чапае” дзеянне.

'''Прыклад (бачыць):'''

👁️ ''Rikuni.'' — “Я бачу.”

👉👁️ ''Rikuyki.'' — “Я бачу цябе.”

👁️ ''Rikunki.'' — “Ты бачыш.”

👁️👉 ''Rikuwanki.'' — “Ты бачыш мяне.”

👁️ ''Rikun.'' — “Ён/яна бачыць.”

=== 🔧 Суфіксы сэнсу (вельмі тыпова для кечуа) ===

* ⚙️ каўзатыў '''-chi-''': ''wañuy'' “паміраць” → ''wañuchiy'' “забіваць”
* 🔁 рэфлексіў '''-ku-'''
* 🤝 узаемнасць '''-naku-'''
* ⏳ працягласць (прагрэсіў) '''-chka-'''

----

== 🕵️ Эвідэнцыяльнасць: “адкуль ты гэта ведаеш?” ==
Кечуа часта пазначае, '''наколькі ўпэўнены''' гаворачы і '''крыніцу інфармацыі''':

* ✅ '''-mi''' — “ведаю, бачыў сам”
* 🗣️ '''-si''' — “кажуць, чуў”
* 🤔 '''-cha''' — “мабыць, верагодна”

'''Прыклад:'''

🚗 ''Tayta Wayllaqawaqa chufirmi.'' — “Спадар … шафёр (я гэта ведаю сам).”

🚗 ''… chufirsi.'' — “Кажуць, што ён шафёр.”

🚗 ''… chufircha.'' — “Ён, мабыць, шафёр.”
----

== ❓ Пытанні і адмова ==

=== ✅ Так/не пытанне ===
Маркер пытання: '''-chu'''

'''Прыклад:'''

❤️ ''Munawankichu?'' — “Ты любіш мяне?”

* ✅ ''Arí.'' — “так”
* ❌ ''Manam.'' — “не”

=== 🚫 Адмова ===

* '''mana … -chu''' — для сцвярджэнняў
* '''ama … -chu''' — для загадаў

'''Прыклад:'''

😭 ''Ama waqaychu!'' — “Не плач!”
----

== 🧵 Складаная сінтаксіса без “што/калі/бо”: суфіксы замест злучнікаў ==
Кечуа часта робіць тое, што еўрапейскія мовы робяць злучнікамі, — праз суфіксы і дзеепрыметнікавыя формы.

'''Прыклад “калі”:'''

😊 ''Hamuptiykiqa kusikusaq.'' — “Калі ты прыйдзеш, я буду рады(я).”
----

== 🎓 Школа, палітыка і выжыванне мовы ==

* 🏫 Доўга мэтай была '''кастыльянізацыя''': іспанская як адзіная мова школы, кечуа часам — нават забароненая.
* 🇵🇪 У Перу ў 1975 кечуа абвясцілі афіцыйнай; пазней сістэма хісталася, але з 1990-х пашырылася '''міжкультурная двухмоўная адукацыя'''.
* 🇧🇴 У Балівіі дзейнічаюць правілы, дзе ў індзейскіх супольнасцях першая школьная мова — '''родная''', другая — іспанская; для іспанамоўных — наадварот.
* 🧠 Важная думка з даследаванняў: навучанне чытанню/пісьму на роднай мове '''не шкодзіць іспанскай''', а часта нават дапамагае.

=== 🧬 Ідэнтычнасць як ключ ===
Мова лепш жыве там, дзе ёсць '''пазітыўная кечуанская ідэнтычнасць''' і менш сораму/стыгмы ў гарадах.
----

== 📚 Літаратура, музыка і медыя ==

* 📜 Літаратура на кечуа вядомая з каланіяльнага часу (рэлігійныя тэксты, міфы, драматургія).
* 📖 У ХХ–ХХІ ст. развіваецца сучасная проза і паэзія; ёсць аўтары, якія свядома пішуць без паралельнага іспанскага тэксту, каб '''падмацаваць мову'''.
* 🎶 Кечуа моцна чуваць у музыцы (традыцыйныя жанры і сучасныя: рок, хіп-хоп).
* 📺 У Перу з 12 снежня 2016 выходзіць штодзённая навінавая тэлепраграма на кечуа '''Ñuqanchik''' (“мы” інклюзіўнае).

----

== 🌍 Словы ў іншых мовах: кечуа ў свеце ==
Шэраг міжнародных слоў прыйшоў з кечуа (часта праз іспанскую):

🦙 ''alpaka'', 🍃 ''coca'', 🐦 ''kondor'', 🐆 ''puma'', 🥔 ''quinoa'' і інш.
----

== 🧾 Міні-набор “жывой кечуа” (каротка і карысна) ==
👋 ''Yaw!'' — “Гэй! / Прывітанне!”

✅ ''Arí.'' — “Так.”

❌ ''Manam.'' — “Не.”

❓ ''Maypitaq kachkan?'' — “Дзе ён/яна?”

🛠️ ''Llamk’ani.'' — “Я працую.”

😊 ''Kusikuni.'' — “Я радуюся / я шчаслівы(ая).”
[[Катэгорыя:Прамовы пра мовы]]

Кéчуа - Гісторыя версій

A.t.undoca на 10:16, 29 студзеня 2026

A.t.undoca на 10:16, 29 студзеня 2026