https://wiki.mdu.by/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2026-04-19T14:32:57Z Гісторыя версій гэтай старонкі MediaWiki 1.39.10 https://wiki.mdu.by/index.php?title=%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0&diff=2349&oldid=prev 2026-02-04T08:29:18Z

<p>Новая старонка: « == 🧭 Назва, тэрміналогія і месца ў моўнай сям’і == &#039;&#039;&#039;Азербайджанская мова&#039;&#039;&#039; (саманазва: &#039;&#039;Azərbaycanca&#039;&#039;, таксама: &#039;&#039;Azərbaycan türkcəsi&#039;&#039;) належыць да &#039;&#039;&#039;цюркскіх&#039;&#039;&#039; моваў, а дакладней — да &#039;&#039;&#039;агузскай&#039;&#039;&#039; падгрупы. У навуковай і побытавай традыцыі сустракаюцца таксама назвы...»</p> <p><b>Новая старонка</b></p><div><br /> == 🧭 Назва, тэрміналогія і месца ў моўнай сям’і ==<br /> '''Азербайджанская мова''' (саманазва: ''Azərbaycanca'', таксама: ''Azərbaycan türkcəsi'') належыць да '''цюркскіх''' моваў, а дакладней — да '''агузскай''' падгрупы. У навуковай і побытавай традыцыі сустракаюцца таксама назвы '''Azeri / Azeri Turkic''', а ў гістарычных крыніцах — шырокае найменне ''türk dili / türkcə'' («турэцкая/цюркская мова»). У ХХ ст. (асабліва ў савецкай адміністрацыйнай практыцы) назва была стандартызаваная як ''Azerbaijani'' («азербайджанская»). <br /> <br /> Важная дэталь сучаснай лінгвістычнай класіфікацыі: міжнародная стандартызацыя '''ISO 639-3''' разглядае паўночны і паўднёвы варыянты як асобныя адзінкі ўнутры макрамовы:<br /> <br /> * '''azj''' — ''North Azerbaijani'' (паўночнаазербайджанская),<br /> * '''azb''' — ''South Azerbaijani'' (паўднёваазербайджанская), а '''aze''' выступае як макракод «Azerbaijani». <br /> <br /> ----<br /> <br /> == 👥 Носьбіты мовы і гістарычна-культурны кантэкст ==<br /> Носьбіты — '''азербайджанцы''' (Azerbaijani people). Сёння яны жывуць:<br /> <br /> * галоўным чынам у '''Рэспубліцы Азербайджан''' (дзе дамінуе паўночны стандарт),<br /> * у '''Іране''' (асабліва ў гістарычным рэгіёне Азербайджан — там распаўсюджаная паўднёвая разнавіднасць),<br /> * а таксама ў супольнасцях '''Расіі (у т.л. Дагестан)''', '''Грузіі''', '''Турцыі''' і ў дыяспарах Еўропы ды Паўночнай Амерыкі. <br /> <br /> ----<br /> <br /> == 🗺️ Дзе размаўляюць і дзе мова мае афіцыйны статус ==<br /> <br /> === 🏛️ Дзяржаўная і афіцыйная функцыя ===<br /> <br /> * '''Рэспубліка Азербайджан''': азербайджанская — '''адзіная дзяржаўная (афіцыйная) мова'''. <br /> * '''Дагестан (РФ)''': азербайджанская ўваходзіць у лік '''афіцыйных моваў''' (у межах рэспублікі Дагестан). <br /> * '''Іран''': пры вялікай колькасці носьбітаў '''афіцыйнага статусу не мае'''. <br /> <br /> === 🌐 Дыяспара і рэгіянальная прысутнасць ===<br /> Мова ўжываецца ў розных ступенях інтэнсіўнасці ў Грузіі і Турцыі, а таксама ў дыяспары (Еўропа, Паўночная Амерыка). <br /> ----<br /> <br /> == 🧩 Паўночная і паўднёвая азербайджанская: адзінства і адрозненні ==<br /> Нягледзячы на '''высокую ўзаемаразумеласць''', паміж паўночнай і паўднёвай формамі існуюць істотныя адрозненні:<br /> <br /> * у '''фаналогіі''' (гукавыя рэалізацыі),<br /> * у '''лексіцы''' (крыніцы запазычанняў: на Поўначы мацней адчувальны рускі/савецкі пласт, на Поўдні — персідскі),<br /> * у '''марфалогіі і сінтаксісе''' (часткова),<br /> * а таксама ў '''пісьме''' (лацінка vs перса-арабская графіка). <br /> <br /> === 🏙️ Стандарты ===<br /> <br /> * Паўночны стандарт (Азербайджан, РФ) звязваецца з '''шырванскім дыялектам''' (у т.л. бакинскім маўленнем). <br /> * Паўднёвая разнавіднасць (Іран) базуецца на '''шэрагу рэгіянальных дыялектаў''', без аднаго «адзінага» дыялектнага цэнтру. <br /> <br /> ----<br /> <br /> == ✍️ Пісьмо і алфавіт: ад пераса-арабскага да лацінкі ==<br /> <br /> === 🕰️ Гістарычная траекторыя пісьма (асабліва Поўнач) ===<br /> Для паўночнай традыцыі характэрныя некалькі зменаў:<br /> <br /> # да 1920-х — '''перса-арабская графіка''',<br /> # 1920–1930-я — '''лацінізацыя''' (раннія савецкія рэформы),<br /> # 1939–1991 — '''кірыліца''',<br /> # пасля 1991 — вяртанне да '''лацінскага алфавіту''' (пераходны перыяд да 2001). <br /> <br /> У '''Дагестане''' кірылічная традыцыя захоўваецца дагэтуль. <br /> <br /> === 🇮🇷 Паўднёвая традыцыя пісьма ===<br /> Паўднёвая азербайджанская ў Іране '''захоўвае перса-арабскую графіку'''. <br /> <br /> === 🔤 Сучасны лацінскі алфавіт Азербайджана (32 літары) ===<br /> Асабліва характэрныя літары, якіх няма як асобных фанем у турэцкай: '''Ə ə, X x, Q q'''. <br /> <br /> '''Прыклад «пары літара → гук → слова»:'''<br /> <br /> * '''Ə ə''' /æ/: ''mən'' «я», ''əl'' «рука»<br /> * '''X x''' /x/: ''xəstə'' «хворы», ''xəbər'' «вестка»<br /> * '''Q q''' (звычайна заднеязычны /ɡ/ ~ /q/-тып): ''qapı'' «дзверы», ''qardaş'' «брат»<br /> <br /> (Фанетычная рэалізацыя /q/ можа вагацца па дыялектах; у стандарце літара Q абазначае асобны заднеязычны гук, адрозны ад G.) <br /> ----<br /> <br /> == 🔊 Правілы чытання і фаналогія ==<br /> <br /> === 🎼 Агульны прынцып ===<br /> Паўночны стандарт, запісаны лацінкай, у значнай ступені '''фанетычны''': у многіх выпадках слова чытаецца блізка да напісання. Гэта важная практычная рыса для навучання чытанню. <br /> <br /> === 🟦 Галосныя (вакалізм) ===<br /> У азербайджанскай 9 асноўных галосных, якія ў алфавітным парадку пазначаюцца літарамі:<br /> <br /> '''a, e, ə, ı, i, o, ö, u, ü'''. <br /> <br /> '''Мінімальны набор прыкладаў:'''<br /> <br /> * ''a'': ''ana'' «маці»<br /> * ''e'': ''ev'' «дом»<br /> * ''ə'': ''mən'' «я», ''sən'' «ты»<br /> * ''ı'': ''qız'' «дзяўчына», ''qırmızı'' «чырвоны»<br /> * ''i'': ''iki'' «два», ''dil'' «мова»<br /> * ''o'': ''on'' «дзесяць»<br /> * ''ö'': ''göz'' «вока»<br /> * ''u'': ''su'' «вада»<br /> * ''ü'': ''üç'' «тры»<br /> <br /> === 🟩 Гармонія галосных (вакальная гармонія) ===<br /> Як і ў многіх цюркскіх мовах, азербайджанская трымаецца прынцыпу, калі суфіксы «падладжваюцца» пад тып галоснай у корані (пярэдняя/задняя, лабіялізацыя). Гэта адлюстроўваецца ў варыянтах суфіксаў.<br /> <br /> '''Прыклад множнага ліку (умоўная схема -lar / -lər):'''<br /> <br /> * ''kitab'' → ''kitablar'' «кнігі»<br /> * ''göz'' → ''gözlər'' «вочы»<br /> <br /> (Прыклад паказвае тыповую цюркскую мадэль, дзе суфікс мае два варыянты.) <br /> <br /> === 🟥 Зычныя і важныя адпаведнасці ===<br /> Для стандарту характэрныя зычныя тыпу '''ş''' /ʃ/, '''ç''' /t͡ʃ/, '''ğ''' /ɣ/ (у залежнасці ад пазіцыі), '''x''' /x/. У дыялектным спектры могуць узнікаць рэалізацыі тыпу [t͡s]/[d͡z] замест /t͡ʃ//d͡ʒ/ у некаторых паўднёвых арэалах (напрыклад, вакол Табрыза). <br /> <br /> === 🔁 Метатэза (перастаноўка зычных) як жывое з’ява ===<br /> У маўленні часта сустракаецца перастаноўка суседніх зычных, і некаторыя формы настолькі звыклыя, што замацоўваюцца і ў арфаграфіі (тыпу ''iləri → irəli''). <br /> <br /> === 🌊 Дыфтонгі (ov, öv) ===<br /> У сучаснай норме прызнаюцца дыфтонгі, якія перадаюцца диграфамі '''ov''' і '''öv''' (напрыклад, ''dovşan'', ''tövbə''). У арфаэпіі магчымыя нюансы: дзе-нідзе /v/ можа быць «аслабленым» або факультатыўным пасля дыфтонга. <br /> ----<br /> <br /> == 🗣️ Сацыяльная прагматыка: ветлівая і неветлівая «ты/Вы» ==<br /> Азербайджанская, як і іншыя агузскія мовы, выразна адрознівае '''нефармальнае «ты»''' і '''фармальнае «Вы»''' (у сацыяльна-ветлівых кантэкстах). Месцавыя займеннікі часта могуць апускацца, бо граматычная асоба выразна «прачытваецца» па дзеяслове. <br /> <br /> '''Кароткія прыклады:'''<br /> <br /> * ''(mən) gedirəm'' — «(я) іду»<br /> * ''(biz) gedirik'' — «(мы) ідзём»<br /> <br /> ----<br /> <br /> == 🧱 Граматыка: аглютынацыя, склоны, суфіксы, мадэлі ==<br /> <br /> === 🧩 Тып мовы: аглютынатыўнасць ===<br /> Азербайджанская — '''аглютынатыўная''': граматычныя значэнні найчасцей выражаюцца паслядоўным далучэннем суфіксаў, прычым межы марфем звычайна ясныя.<br /> <br /> '''Умоўная «ланцужковая» дэманстрацыя:'''<br /> <br /> * ''ev'' «дом»<br /> * ''ev-lər'' «дамы»<br /> * ''ev-lər-im'' «мае дамы»<br /> * ''ev-lər-im-də'' «у маіх дамах»<br /> <br /> (Гэта класічная цюркская мадэль: корань + множны лік + прыналежнасць + лакатыў.)<br /> <br /> === 📌 Множны лік ===<br /> Суфікс множнасці мае варыянты (тыпова -lar / -lər), што карэлюе з вакальнай гармоніяй.<br /> <br /> === 🧷 Прыналежнасць (прыназоўнасць унутры слова) ===<br /> Прыналежнасць выражаецца суфіксамі:<br /> <br /> * ''kitab'' «кніга»<br /> * ''kitabım'' «мая кніга»<br /> * ''kitabın'' «твая кніга»<br /> * ''kitabı'' «яго/яе кніга»<br /> <br /> (Формы могуць вар’іравацца паводле фанетычных умоў, але прынцып — суфіксальны.)<br /> <br /> === 🧭 Склон і постпазіцыйныя канструкцыі ===<br /> У цюркскай мадэлі азербайджанскай важныя:<br /> <br /> * '''склонавыя суфіксы''',<br /> * '''пасляслоўі/постпазіцыі''' (аналагі «прыназоўнікаў», але часта пасля слова).<br /> <br /> '''Кампактныя прыклады са словам ''ev'' «дом»:'''<br /> <br /> * ''evdə'' — «у доме»<br /> * ''evə'' — «да дома»<br /> * ''evdən'' — «з дома»<br /> <br /> === ⏳ Дзеяслоў: час, лад, адмова, пытанне ===<br /> Азербайджанскі дзеяслоў мае развітую сістэму часу і ладу; многія значэнні перадаюцца суфіксальна.<br /> <br /> '''Базавыя прыклады з ''getmək'' «ісці»:'''<br /> <br /> * ''mən gedirəm'' — «я іду»<br /> * ''sən gedirsən'' — «ты ідзеш»<br /> * ''o gedir'' — «ён/яна ідзе»<br /> * ''biz gedirik'' — «мы ідзём»<br /> <br /> '''Адмова (тыпова праз суфікс -ma/-mə і далейшыя фарманты):'''<br /> <br /> * ''bil-mir-əm'' — «я не ведаю» (тыповая мадэль «не- + цяперашні/форма асобы»)<br /> <br /> '''Пытальная часціца (класічная цюркская мадэль -mı/-mi/-mu/-mü):'''<br /> <br /> * ''Sən gəlirsənmi?'' — «Ты прыходзіш?»<br /> * ''O müəllimdirmi?'' — «Ён настаўнік?»<br /> <br /> (Пытальная часціца ўзгадняецца па вакальнай гармоніі.)<br /> ----<br /> <br /> == 🧾 Дыялекты: мазаіка ўнутры моўнай прасторы ==<br /> У азербайджанскай існуе шырокі дыялектны спектр. У апісаннях сустракаюцца дзясяткі паўночных і паўднёвых дыялектаў; асобна таксама вылучаюцца блізкія (роднасныя) разнавіднасці тыпу кашкайскай у шырэйшым агузскім кантынууме. <br /> ----<br /> <br /> == 🤝 Блізкароднасныя мовы і ўзаемаразумеласць ==<br /> Азербайджанская вельмі блізкая да:<br /> <br /> * '''турэцкай''',<br /> * '''туркменскай''',<br /> * '''гагаўзскай''',<br /> * '''кашкайскай''' (і іншых агузскіх разнавіднасцяў). <br /> <br /> === 🧷 Кароткая табліца кагнатаў (рознае напісанне, блізкае значэнне) ===<br /> (з твайго матэрыялу, у «азербайджанская ↔ турэцкая»)<br /> <br /> * ''kitab'' ↔ ''kitap'' — «кніга»<br /> * ''qar'' ↔ ''kar'' — «снег»<br /> * ''daş'' ↔ ''taş'' — «камень»<br /> <br /> Гэта добра ілюструе, чаму ўзаемаразумеласць часта высокая, але не абавязкова сіметрычная.<br /> ----<br /> <br /> == 📚 Літаратура і гісторыя пісьмовай традыцыі ==<br /> Азербайджанская літаратура цесна звязаная з анаталійска-турэцкай пісьмовай традыцыяй, асабліва ў эпохі, калі панавала перса-арабская графіка. Вялікая роля належыць паэзіі XIV–XVI стст. і аўтарам, якія замацоўвалі мову як літаратурную. У XIX–XX стст. адбываецца пашырэнне жанраў: журналістыка, публіцыстыка, навуковыя тэксты. <br /> ----<br /> <br /> == 🌐 Azerbaijani як lingua franca (рэгіянальная «мова сувязі») ==<br /> Адзін з ключавых гістарычных фактаў: '''азербайджанскі койнэ''' ў многіх рэгіёнах на працягу стагоддзяў мог выступаць як '''lingua franca''' (мова міжэтнічных кантактаў) у шэрагу тэрыторый Транскаўказзя і Ірана — паралельна з персідскай, якая мела магутны адміністрацыйна-культурны статус. <br /> ----<br /> <br /> == 🧾 Узор тэксту (паводле Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека, арт. 1) ==<br /> Сучасны паўночны стандарт (лацінка):<br /> <br /> '''Bütün insanlar ləyaqət və hüquqlarına görə azad və bərabər doğulurlar.'''<br /> <br /> '''Onların şüurları və vicdanları var və bir-birlərinə münasibətdə qardaşlıq ruhunda davranmalıdırlar.''' <br /> <br /> Гэты ўрывак зручны як «кантрольны ўзровень» для чытання: бачны і '''Ə''', і '''ş''', і '''ğ''', і тыповая марфалогія (''-lar'', ''-dır'', ''-də'' і г.д.).<br /> ----<br /> <br /> == 🧰 Практычная міні-лексіка (з прыкладамі ў кантэксце) ==<br /> <br /> === 👋 Вітальныя і базавыя формулы ===<br /> <br /> * ''salam'' — «прывітанне»<br /> * ''sağ ol'' — «дзякуй / будзь здароў» (часта як «дзякуй» у гутарцы)<br /> * ''xahiş edirəm'' — «калі ласка / прашу»<br /> <br /> '''Прыклад:'''<br /> <br /> * ''Salam! Necəsən?'' — «Прывітанне! Як ты?»<br /> * ''Çox sağ ol!'' — «Вялікі дзякуй!»<br /> <br /> === 🎨 Колеры ===<br /> <br /> * ''qara'' «чорны», ''ağ'' «белы», ''qırmızı'' «чырвоны», ''yaşıl'' «зялёны»<br /> <br /> '''Прыклад:'''<br /> <br /> * ''Qırmızı kitab masanın üstündədir.'' — «Чырвоная кніга на стале.»<br /> <br /> === 🔢 Лічбы (канструкцыя 11–19) ===<br /> <br /> * ''on'' 10, ''bir'' 1, ''iki'' 2 …<br /> * 11 = ''on bir'' («дзесяць адзін») і г.д.<br /> <br /> '''Прыклад:'''<br /> <br /> * ''On iki kitabım var.'' — «У мяне дванаццаць кніг.»<br /> <br /> ----<br /> <br /> == ✅ Высновы: што галоўнае трэба памятаць ==<br /> <br /> # Азербайджанская — '''агузская цюркская мова''' з моцнай літаратурнай традыцыяй. <br /> # Паўночны і паўднёвы варыянты маюць '''высокую ўзаемаразумеласць''', але істотна розняцца (у т.л. пісьмом); ISO дае ім асобныя коды '''azj/azb'''. <br /> # Дзяржаўны статус: '''Азербайджан''' (адзіная афіцыйная) і '''Дагестан''' (адна з афіцыйных), але '''не Іран'''. <br /> # Сучасная лацінка (32 літары) і спецыфічныя '''Ə, X, Q''' — ключ да правільнага чытання. <br /> # Фаналогія і граматыка тыпова цюркскія: '''вакальная гармонія, аглютынацыя, суфіксальная марфалогія''', выразныя пытальныя/адмоўныя мадэлі.<br /> <br /> [[Катэгорыя:Прамовы пра мовы]]</div>

A.t.undoca