Lekcja 1. Zasady czytania. Odmiana czasowników

🟦 Правілы чытання і практыкаванні

Фанетычны закон: Узнікненне шыпячых пры змякчэнні

Калі пасля літар c, s, z, dz стаіць літара “і”, тады яны чытаюцца не як [ц], [с], [з], а як [ч], [щ], [жь], [джь], то-бок гэтак жа, як літары ć, ś, ź, dź.

Важна: “спалучэнні” ia, ie, io, iu чытаюцца як адзін гук: ciepło – гэта не [чіепўо], а [чепўо]

Спалучэнні ci, si, zi, dzi:

🔹 ci : [чь] перад галосным і [чі] перад зычным

Przykład:

ciasto (пірог) — [часто] (перад галосным)
cicho (ціха) — [чіхо] (перад зычным)

Słowa do czytania: ciasto (пірог), cicho (ціха), ciepło (цяпло), cieszyć się (радавацца), ciekawy (цікавы), cień (цень), ciepły (цёплы)

🔹 si : [щ] перад галосным і [щі] перад зычным

Przykład:

siedem (сем) — [щедэм]
sikora (сініца) — [щікора]

siano (сена), silnik (рухавік), siostra (сястра), siedzieć (сядзець), silny (моцны), sielski (ідылічны), siekiera (сякера)

🔹 zi : [жь] перад галосным і [жі] перад зычным

Przykład:

zielony (зялёны) — [жэлёны]
zima (зіма) — [жэмя]

Słowa do czytania: zielony (зялёны), , ziemia (зямля), zieleń (зялёнасць), ziewać (пазяхаць), ziółko (зёлка)

🔹 dzi : [джь] перад галосным і [джі] перад зычным

dziadek (дзед), dziura (дзірка), dziennik (дзённік), dziwne (дзіўнае), dziwny (дзіўны)

🔹 Супермяккія літары ć, ś, ź, dź

Przeczytajcie słowa z literami ć, ś, ź, dź.

ć: kończyć (сканчаць), ćwiczyć (практыкавацца), lecieć (ляцець), uczyć się (вучыцца), tańczyć (танцаваць)
ś: śpiewać (спяваць), śnieg (снег), śmiać się (смяяцца), świeca (свечка), środa (серада)
ź: źle (дрэнна), związek (сувязь), źródło (крыніца), późno (позна), jeździć (ездзіць), opóźnienie (затрымка)
dź: dźwigać (падымаць), dźwięk (гук), niedźwiedź (мядзведзь), dźwignia (рычаг), dźwiga (ён/яна падымае)

🔹 Спалучэнні ch, cz, sz, rz, ż, dż, dź:

Шыпячыя гукі:

Спалучэнне	Гук	Прыклад
ch	[х]	chleb (хлеб)
cz	[ч]	czas (час)
sz	[ш]	szkoła (школа)
rz / ż	[ж]	rzeka (рака) / żur (поліўка на квасе)
dż	[дж]	dżem (варэнне)

ch (гук [х]): chleb (хлеб), choinka (яліна), chomik (хамяк), chatka (хатка), chcieć (хацець)

cz (гук [ч]): czapka (шапка), czas (час), czekolada (шакалад), czysty (чысты), człowiek (чалавек)

sz (гук [ш]): szkoła (школа), szafa (шафа), szum (шум), szklanka (шклянка), szkoda (шкода)

rz / ż (гук [ж]): rzeka (рака), żaba (жаба), żurek (кіслы суп), życie (жыццё), rżnąć (рэзаць)

dż (гук [дж]): dżem (варэнне), dżinsy (джынсы), dżungla (джунглі), dżentelmen (джэнтльмен)

🟦 Асаблівасці чытання насавых гукаў

🔹 Вымаўленне з прыгукам [н] перад t, d, dz, c, ć, dź, cz, dż (то-бок выбухнымі гукамі – усе ў складзе якіх ёсць прыгукі [т] і [д]) + k

Напрыклад:

kąt – [конт] (кут), tędy – [тэнды] (туды)

prędzej (хутчэй, раней), biegnący (той, які бяжыць), pięć (пяць), dźwięk (гук)

🔹[ом] і [эм] перад b, p

ząb (зуб), zęby (зубы), dąb (дуб), dęby (дубы), pępek (пупок), głębia (глыбіня)

🔹 Без насавання перад l, ł

zaczął (пачаў), zaczęli (пачалі), przyjęli (прынялі), minęło (прайшло), ściął (ссек), płynęli (плылі), wzięli (узялі)

🔹 На канцы слова ę чытаецца як чыстае э

zrobię (зраблю), chcę (хачу), chodzę (хаджу), idę (я іду), będę (буду), ujrzę (убачу), zobaczę (пагляджу, пабачу)

Ćwiczenie. Co z wymienionych rzeczy widzicie na obrazku? (Што з пералічанага вы бачыце на карцінцы?)

Карыстайцеся фразаю Ja widzę …

kubek, zeszyt, telefon, plecak, myszka, jabłko, stół, kredki, komputer, butelka, krzesło, torba, okno

Спражэнне дзеясловаў у цяперашнім часе

У польскай мове ўсе дзеясловы змяняюцца ў залежнасці ад асобы, ліку і часу. У польскай мове існуе чатыры тыпы спражэння дзеясловаў (cztery koniugacje czasowników). Асноўныя – дзеясловы 1-й і 2-й групы.

Спражэнне дзеясловаў 3-й групы (-ać)

Гэта найбольш распаўсюджаная група дзеясловаў у польскай мове. Да яе належаць дзеясловы, што сканчваюцца на -ać.

Схема спражэння: адкінуць толькі дзеяслоўны суфікс -ć і да атрыманай асновы далучаць належныя асабовыя канчаткі.

Przykład odmiany

czytać (чытаць) — 3-е спражэнне

Асоба	Форма	Параўнанне са спражэннем у беларуская мове
ja	czytam	чытаю
ty	czytasz	чытаеш
on / ona / ono	czyta	чытае
my	czytamy	чытаем
wy	czytacie	чытаеце
oni (мужчыны і змяшаная група) / one (пра жанчын і рэчы)	czytają	чытаюць

mieszkać – жыць
czytać – чытаць
rozmawiać – размаўляць
słuchać – слухаць
oglądać – глядзець (тэлебачанне, фільм)
pytać – пытаць
odpowiadać – адказваць
kochać – кахаць / любіць
śpiewać – спяваць
pomagać – дапамагаць
grać – гуляць (у гульню, на інструменце)

Odmiana czasowników w zdaniach

📘 Ja czytam książkę. (Я чытаю кнігу.)

📘 Ty kochasz mamę. (Ты мойна любіш матулю.)

Спражэнне дзеясловаў 2-й групы (-ić, -eć)

Дзеясловы гэтае групы сканчваюцца на -ić або -eć.

Схема спражэння: адкінуць цалкам дзеяслоўны канчатак (-ić, -eć) і да атрыманай асновы далучаць належныя асабовыя канчаткі.

Przykład odmiany

mówić (размаўляць, гаварыць) – 2-е спражэнне

Асоба	Форма	Параўнанне са спражэннем у беларуская мове
ja	mówię	моўлю
ty	mówisz	мовіш
on / ona / ono	mówi	мовіць
my	mówimy	мовім
wy	mówicie	мовіце
oni / one	mówią	мовяць

1-я група (на -ać): mówić (казаць), czytać (чытаць), pisać (пісаць), lubić (любіць), kochać (кахаць)

Odmiana czasowników w zdaniach

📘 Ona robi zadanie domowe. (Яна робіць хатняе заданне.)

📘 My myślimy o wakacjach. (Мы думаем пра вакацыі.)

📘 Ja mówię po polsku. (Я гавару па-польску.)

Ćwiczenia

Ćwiczenie: Uzupełnijcie zdania odpowiednią formą czasownika w nawiasie

(Устаўце правільную форму дзеясловаў у дужках у цяперашнім часе)

Ja __________ po polsku. (mówić) — Я размаўляю па-польску.
Państwo __________ gazetę. (czytać) — Вы чытаеце газету.
Pan __________ e-mail do kolegi. (pisać) — Вы (спадар) пішаце ліст сябру.
My __________ pizzę. (lubić) — Мы любім піцу.
Oni __________ swoją rodzinę. (kochać) — Яны кахаюць сваю сям’ю.
Czy Pani __________ zadanie domowe? (robić) — Ці Вы (спадарыня) робіце хатняе заданне?
Ona __________ do szkoły codziennie. (chodzić) — Яна ходзіць у школу штодня.
Państwo __________ bardzo dobrze. (tańczyć) — Вы вельмі добра танцуеце.
Ja __________ ten obraz. (widzieć) — Я бачу гэты малюнак.
My często __________ o przyszłości. (myśleć) — Мы часта думаем пра будучыню.
Marek __________ po angielsku i po niemiecku. (mówić) — Марэк кажа па-ангельску і па-нямецку.
Dzieci __________ książki o zwierzętach. (czytać) — Дзеці чытаюць кніжкі пра жывёл.
Czy Państwo __________ bajki dzieciom? (pisać) — Ці Вы пішаце казкі дзецям?
Oni __________ muzykę klasyczną. (lubić) — Яны любяць класічную музыку.
Czy Pani __________ swojego psa? (kochać) — Ці Вы (спадарыня) любіце свайго сабаку?
My __________ razem projekt w pracy. (robić) — Мы разам робім праект на працы.

Змяненне дзеяслова być у цяперашнім часе (czas teraźniejszy)

Асоба	Форма być
ja (я)	jestem
ty (ты)	jesteś
on/ona/ono (ён/яна/яно)	jest
my (мы)	jesteśmy
wy (вы)	jesteście
oni/one (яны)	są (суть)

🧾 Прыкладныя сказы:

Ja jestem studentem. — Я студэнт. / Я ёсць студэнтам.
Ty jesteś nauczycielką. — Ты настаўніца.
On jest w domu. — Ён дома.
My jesteśmy w szkole. — Мы ў школе.
Wy jesteście zmęczeni. — Вы стомленыя.
Oni są lekarzami. — Яны дактары.

Ćwiczenie. Wstawcie odpowiednią formę czasownika być.

Ja ___________ w domu.
Ty ___________ nowym uczniem.
On ___________ bardzo szybki.
My ___________ w dużym mieście.
Oni ___________ w szkole.
Czy wy ___________ gotowi?
Pies ___________ ładny i mały.
Ja ___________ głodna. Chcę jeść.
Ty ___________ bardzo miła kobieta.
Wy ___________ w kawiarni?
Książka ___________ bardzo ciekawa.
Ja ___________ z Polski.
Mężczyzna ___________ stary, ale silny.
Ty ___________ bardzo zły dziś.
My ___________ uczniami.
Oni ___________ głodni. Chcą pizzę.
Rower ___________ nowy i drogi.
Czy ona ___________ nauczycielką?

📚 Dialog po polsku

Tэма: Першае знаёмства і гутарка пра хобі

Ćwiczenie. Przeczytajcie dialog z podziałem na role.

Anna: Cześć! Jak masz na imię?

(Прывітанне! Як цябе завуць?)

Marek: Cześć! Mam na imię Marek. A Ty?

(Прывітанне! Мяне завуць Марэк. А цябе?)

Anna: Jestem Anna. Miło mi Cię poznać!

(Я Ганна. Прыемна з табой пазнаёміцца!)

Marek: Mi również miło. Skąd jesteś?

(Мне таксама прыемна. Адкуль ты?)

Anna: Jestem z Krakowa. A Ty?

(Я з Кракава. А ты?)

Marek: Ja jestem z Warszawy. Co lubisz robić w wolnym czasie?

(Я з Варшавы. Што ты любіш рабіць у вольны час?)

Anna: Lubię czytać książki i spacerować po parku. A Ty?

(Я люблю чытаць кнігі і гуляць па парку. А ты?)

Marek: Gram na gitarze i lubię oglądać filmy.

(Я іграю на гітары і люблю глядзець фільмы.)

Anna: Super! Jaką muzykę lubisz?

(Супер! Якую музыку ты любіш?)

Marek: Lubię muzykę rockową. A Ty?

(Я люблю рок-музыку. А ты?)

Anna: Ja wolę muzykę klasyczną.

(Я аддаю перавагу класічнай музыцы.)

Marek: Chodzisz czasem na koncerty?

(Ты часам ходзіш на канцэрты?)

Anna: Tak, bardzo lubię koncerty na żywo!

(Так, я вельмі люблю жывыя канцэрты!)

Marek: Ja też! Może kiedyś pójdziemy razem?

(Я таксама! Можа калі-небудзь пойдзем разам?)

Anna: Świetny pomysł!

(Выдатная ідэя!)

📘 Лексіка для замацавання:

mieć na imię – звацца (літар. мець імя)
miło mi (cię) poznać – прыемна пазнаёміцца
skąd jesteś? – адкуль ты?
czytać książki – чытаць кнігі
spacerować – шпацыраваць
grać na gitarze – граць на гітары
oglądać filmy – глядзець фільмы
muzyka rockowa / klasyczna – рок-музыка / класічная музыка
koncert – канцэрт
wolny czas – вольны час
świetny pomysł – выдатная ідэя

✍️ Практыкаванне для замацавання

Wybierzcie odpowiedź

Cześć! Jak ________? a) masz na imię b) lubisz filmy c) grasz na gitarze
Bardzo ________ Cię poznać! a) wolę b) miło mi c) czytam
Skąd ________? a) czytasz b) jesteś c) spacerujesz
W wolnym czasie lubię ________. a) muzykę b) czytać książki c) koncerty
Lubię ________ po parku. a) spacerować b) grać c) pisać
Marek ________ na gitarze. a) gra b) czyta c) ogląda
Anna woli ________ muzykę. a) rockową b) klasyczną c) jazzową
To jest naprawdę ________ pomysł! a) świetny b) dziwny c) mały

Zasady czytania

1. ą (оунг):

wciąż (шточас), mąż (муж), wąs (вус), książka (кніга)

2. ć (чь):

ćwiczyć (практыкаваць), prosić (прасіць), złość (злосць), grać (граць, гуляць)

3. ę (эунг):

mięso (мяса), język (мова), księżyc (месяц)

4. ł (ў):

ławka (лаўка), chłopak (хлопец), łza (слеза), łuk (лук), łapa (лапа)

5. ń (нь):

koń (конь), dzień (дзень), panieńka (паненка), cień (цень), bańka (бурбалка), słońce (сонца)

6. ó (у):

król (кароль), stół (стол), mózg (мозг), pół (палова), górka (узгорак), ósmy (восьмы)

7. ś (щь):

śniadanie (сняданак), śnieg (снег), śmiech (смех), śliwka (сліва), śpiewać (сьпяваць), ślad (сьлед)

8. ź (жь):

źle (дрэнна), źródło (крыніца), źrebak (жарабя)

9. ż = rz (ж):

żaba (жаба), żółty (жоўты), żuk (жук), rzeka (рака), morze (мора), żyć (жыць), żar (спёка)

10. sz (ш):

szkoła (школа), szafa (шафа), szum (шум), szansa (шанец), szlak (шлях), szukać (шукаць)

11. cz (ч):

czwartek (чацвер), czapka (шапка), czysto (чыста), czekolada (шакалад), czajnik (чайнік), czas (час), człowiek (чалавек)

13. ch (х) (ужывецца ў славянскіх словах):

chata (хата), chłopiec (хлопчык), chleb (хлеб), chory (хворы), chmura (воблака), chałwa (халва), chcieć (хацець)

14. dz (дз) і (джь пры змякчэнні):

dzban (збан), dzik (дзік), dziennik (дзённік), dzieci (дзеці), dzwon (звон), jedzenie (ежа), chodzić (хадзіць)

15. dż (дж):

dżem (варэньне), dżinsy (джынсы), dżungla (джунглі), dżdżysty (дажджлівы), dżentelmen (джэнтльмен)

16. dź (джь):

dźwigać (падымаць), dźgnąć (укалоць), dźwignia (рычаг)